نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استاد، گروه روانشناسی، دانشکده علوم اقتصادی و اجتماعی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
2 دانشیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
3 کاندیدای دکتری روانشناسی، گروه روانشناسی، دانشکده علوم اقتصادی و اجتماعی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
چکیده
کلیدواژهها
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
The purpose of this research was to identify effect of psychological interventions on forgiveness of women affected by marital infidelity using a meta-analysis approach. The present research was descriptive in terms of purpose, applied in terms of use, and quantitative in terms of data type. The study population included scientific-research articles and master's theses in domestic databases on forgiveness in women affected by marital infidelity from 2013 to 2024, during which 19 studies were entered into the meta-analysis process as samples. To calculate the effect size, Hedges' g and the fixed and random effects model were used, Funnel plot and Duval-Tweed correction, fitting test, and and Q tests were used. Funnel plot diagram shows limited bias in publications, so that by adding eight studies to the sample, the distribution of meta-analysis studies will be symmetrical. Based on the results of and Q tests, the heterogeneity of the studies was confirmed. According to Hedges' g index, the effect size and Z calculated for 14 of the 18 interventions were significant. Also, the overall effect size in the fixed model was 1.454 and in the random model was 1.602. The combination of the results of the conducted researches shows the diversity of interventions that have a significant effect on the forgiveness of women affected by marital infidelity.
Introduction*
Marital infidelity, as one of the most complex and challenging issues in couple therapy, leads to profound psycho-social harms for women (Mohagheghi & Roshanaei, 2022). These harms can be categorized into emotional-cognitive, relational, psychosomatic, and existential-spiritual dimensions (Shrout & Weigel, 2020; Lonergan et al., 2021). In the cultural context of Iran, these consequences are exacerbated by layers of shame and conflict with traditional roles (Fatehizade et al., 2016).
Forgiveness, as the ultimate goal of treating these injuries, plays a key role in healing the wounds caused by infidelity and sustaining the relationship (Sodani et al., 2019; Morsali et al., 2018). In the last decade, numerous studies in Iran have investigated the effectiveness of various interventions, including Emotion-Focused Therapy, Cognitive-Behavioral Therapy, Acceptance and Commitment Therapy, Schema Therapy, Reality Therapy, Logotherapy, and interventions based on the Islamic perspective, on increasing forgiveness in women affected by infidelity (Aghagedi et al., 2018; Asvadi et al., 2022; Najari et al., 2023; Kargar Khorramabadi et al., 2016). Despite the proliferation of this research, the findings are scattered and lack necessary integration, and none have systematically and quantitatively combined the results in the form of a meta-analysis with a special focus on the cultural context of Iran. Therefore, the present study was conducted with the aim of statistically combining the results of research from the last ten years, determining the overall effect size of psychological interventions, ranking the effectiveness of different therapeutic approaches, and identifying factors influencing the heterogeneity of results, to provide a valid basis for informed choice by therapists and planning targeted interventions in the field of marital infidelity. This study seeks to answer the following questions:
Are the studied studies confirmed in terms of publication bias and homogeneity?
Among the psychological interventions examined, which ones have greater effectiveness on forgiveness?
What is the overall effect size of the impact of psychological interventions on the forgiveness of women affected by marital infidelity in studies from the last decade in Iran?
Method
This research, using the meta-analysis method, systematically and quantitatively combined the results of studies conducted on effective psychological interventions for the forgiveness of women affected by marital infidelity. The scope of the research included domestic studies published between 2013 and 2023. For data collection, a systematic search was conducted in the Iranian databases Irandoc, SID, Magiran, Noormags, and the Comprehensive Humanities Portal using keywords such as "forgiveness," "infidelity," and "psychological interventions." Among the found studies, after applying inclusion criteria and assessing methodological quality, 19 articles that were suitable for meta-analysis in terms of statistical indicators were selected as the final sample, providing a total of 31 independent effect sizes. CMA-3 software was used for data analysis. To examine study heterogeneity, Cochran's Q test and the I² index were calculated. To estimate publication bias, Rosenthal's Fail-safe N method was used. The effect size for each study was calculated based on Hedges' g index with a 95% confidence interval. To combine effect sizes and provide an overall estimate, both fixed and random effects models were used. Additionally, sensitivity analysis was performed using two methods: the gradual removal of studies and classification based on methodological quality to check the reliability of the results.
Results
In response to the first research question regarding publication bias and study homogeneity, a funnel plot was used, which indicated the presence of publication bias. To adjust for this bias, the Duval and Tweedie trim and fill method was employed. The results showed that to completely eliminate bias, eight studies would need to be added to reduce the observed effect size in the fixed effects model from 1.45 to 1.18 and in the random effects model from 1.60 to 1.21. However, Rosenthal's Fail-safe N test with a value of 2908 studies, far exceeding the standard criterion of K+10, indicates high statistical validity of the overall effect size; in other words, to render the overall effect non-significant, 2908 studies with a null effect would need to be added, which is practically impossible and demonstrates the high reliability of the findings. Furthermore, examining study heterogeneity with Cochran's Q test (Q = 87.14, df = 30, p < 0.05) was significant, rejecting the hypothesis of study homogeneity. The I² index, with a value of 65.57%, showed that 65.57% of the total variance across studies was due to real heterogeneity between studies, justifying the use of the random effects model for interpreting the results.
In response to the second research question concerning the comparison of the effectiveness of psychological interventions, 18 different interventions were identified and examined. The highest frequency was related to Emotion-Focused Therapy, Acceptance and Commitment Therapy, Psychotherapy, Mindfulness-Based Cognitive Therapy, and Interpersonal Systems Therapy. Out of the total 18 interventions, 14 interventions, including Emotion-Focused Therapy, Acceptance and Commitment Therapy, Mindfulness-Based Cognitive Therapy, Schema Therapy, Reality Therapy, Logotherapy, Forgiveness-Based Therapy from an Islamic Perspective, Spiritual-Religious Interventions, Integrative Couple Therapy, Attachment Injury Model-Based Therapy, Interpersonal Systems Therapy, Forgiveness-Based Mindfulness, Acceptance and Commitment Group Therapy, and Forgiveness-Based Group Counseling, had a significant effect size (p < 0.05). In contrast, Psychotherapy, Online Group Resilience Training, Existential Therapy, and Life Review Therapy did not show a significant effect. All interventions had positive effect sizes, indicating their favorable impact on increasing forgiveness.
In response to the third research question about the overall effect size of psychological interventions on the forgiveness of women affected by marital infidelity, the meta-analysis results showed that in the fixed effects model, the overall effect size was 1.45 (Z = 18.17, p < 0.05) and in the random effects model, it was 1.60 (Z = 11.41, p < 0.05). According to Cohen's criteria, both values are considered large effect sizes, and this finding indicates that the psychological interventions conducted in the last decade in Iran have had a significant impact on increasing forgiveness among women affected by marital infidelity.
Conclusion
The present study was conducted using meta-analysis to quantitatively synthesize the results of studies from the last decade in Iran on the effectiveness of psychological interventions for the forgiveness of women affected by marital infidelity. The findings showed that the overall effect size of the interventions in the random effects model was 1.60, which is considered a large effect according to Cohen's criteria. This result indicates that the psychological interventions implemented in the cultural context of Iran have had a significant clinical impact on increasing forgiveness in affected women. Rosenthal's Fail-safe N test, with a value of 2908, confirmed the statistical validity of this finding.
Among the 18 identified interventions, 14 had a significant effect, with Emotion-Focused Therapy, Acceptance and Commitment Therapy, Mindfulness-Based Cognitive Therapy, forgiveness-based group counseling from an Islamic perspective, spiritual-religious interventions, and Interpersonal Systems Therapy having the highest effect sizes. Emotion-Focused Therapy, with the highest frequency, paves the way for forgiveness through the safe processing of emotions and the reconstruction of attachment. Acceptance and Commitment Therapy facilitates movement toward forgiveness by increasing psychological flexibility and differentiating thoughts from values. Mindfulness-Based Cognitive Therapy also enhances the capacity for empathy and forgiveness by fostering non-judgmental acceptance and regulating negative emotions.
Forgiveness-based group counseling from an Islamic perspective and spiritual-religious interventions, as indigenous approaches, give meaning to the forgiveness process within a transcendent framework by semantically redefining the suffering caused by infidelity as a divine test and utilizing spiritual resources such as prayer, supplication, and otherworldly rewards. They facilitate forgiveness by reducing feelings of shame and isolation within a homogeneous group setting. Interpersonal Systems Therapy also aids in rebuilding trust and accelerating forgiveness by restructuring relational systems and improving communication.
In conclusion, the findings demonstrate that psychological interventions with large effect sizes are effective tools for promoting forgiveness in women affected by infidelity. It is suggested that therapists prioritize approaches with higher effectiveness, especially integrative and indigenous-oriented interventions, to assist this population. Conducting a meta-analysis on couples with marital conflicts and a mixed-methods systematic review are suggested to achieve a more comprehensive insight.
Ethical Considerations: Although the present article is a meta-analysis and does not involve human or animal samples, ethical considerations and fidelity in citing texts and scientific references have been observed in its compilation.
Authors' Contributions: First and second authors: Supervision and guidance. Third and fourth authors: Data collection, data analysis, preparation of the draft manuscript. All four authors participated in revising, reviewing the manuscript, and approving the final version.
Conflict of Interest: According to the authors, there is no conflict of interest in this article.
Funding: This study was conducted without any financial support.
Acknowledgments: Thanks to all researchers in the field of psychology.
*. Corresponding author
کلیدواژهها [English]
ازدواج یکی از مهمترین رویدادها در چرخۀ زندگی انسان است (محققی و همکاران، 1403) که از نظر اجتماعی، به عنوان پیوندی هدفمند و باثبات بین زن و مرد شناخته میشود (عباسپور و همکاران، 1403). از طرفی، تفاوت در باورها، رفتارها و عادات فردی زوجین میتواند به عنوان یک منبع استرس عمل کند و در صورت عدم مدیریت مؤثر، احتمال شکلگیری تعارض و کاهش رضایت زناشویی را افزایش دهد (روشنائی و همکاران، 1400؛ میدانچی و همکاران، 1399). به عبارت دیگر، اگر ازدواج و زندگی خانوادگی زمینهای مساعد را برای ارضای نیازهای روانی زوجین ایجاد نکند، نه فقط بهداشت روانی تحقق نمییابد، بلکه با پیامدهای منفی متعددی از جمله احساس نارضایتی کلی، افت سلامت روان و کارکرد کلی همراه است (فرجی و همکاران، 1400).
زندگی زوجین با خطراتی مواجه است که خیانت یکی از این عوامل است (Roshanaei, 2022). خیانت زناشویی[1] به هر گونه رابطۀ عاطفی یا جنسی خارج از چارچوب رابطۀ متعهدانۀ زناشویی اطلاق میشود که با نقض صریح یا ضمنی قراردادهای اعتماد و انحصار بین دو شریک زندگی همراه است. این رفتار ممکن است در قالبهای جسمانی، عاطفی یا دیجیتال رخ دهد (Levine, 2010 Glass & Wright, 1992;). خیانت زناشویی از جملۀ مواردی است که بیشترین نگرشهای منفی در جامعه نسبت به آن وجود دارد (شریفی ساعی، 1402). به عبارت دیگر، خیانت زناشویی از مسائل پیچیده در فرایند زوجدرمانی به شمار میآید. درمانگران، پس از خشونت خانگی، مداخله در موارد خیانت را دومین چالش بزرگ درمانی میدانند و همواره بر پیامدهای عمیقاً منفی آن بر ثبات رابطه تأکید میورزند (محققی و روشنائی، 1401).
بر اساس شواهد پژوهشی، خیانت زناشویی به عنوان یک رویداد آسیبزا، به طیفی وسیع از آسیبهای روانی-اجتماعی برای زنان منجر میشود که فراتر از رنجش هیجانی زودگذر هستند. این آسیبها در چهار بُعد اصلی دستهبندی میشوند: آسیب هیجانی-شناختی شامل علائم افسردگی، اضطراب، کاهش عزتنفس و نشخوار فکری مداوم (Lonergan et al., 2021; Shrout & Weigel, 2020)، آسیب ارتباطی با محوریت فروپاشی اعتماد، احساس خیانت، کاهش صمیمیت و افزایش تعارضهای مخرب (آرمین و همکاران، 1400؛ Parker & Campbell, 2017)، آسیب روانتنی، همچون علائم شبه اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)[2]، بیخوابی و افت سلامت جسمانی (Lonergan et al., 2021; Rokach & Chan, 2023) و آسیب وجودی-معنایی که بحران در باورهای بنیادین دربارۀ وفاداری، عدالت و هویت فردی را در بر میگیرد (Rokach & Chan, 2023). در بافت فرهنگی ایران، این ابعاد معمولاً با لایههای اضافی احساس شرم، نقض تقدس ازدواج و تعارض نقشهای سنتی تشدید میشوند (فاتحیزاده و همکاران، 2016). بنابراین، مداخلات روانشناختی مؤثر باید نه فقط بر تسهیل بخشش، بلکه بر التیام این ابعاد چندگانه آسیب متمرکز باشند.
زمانی که یکی از زوجین از خیانت طرف مقابل خود مطلع میشود، مهمترین چالشی که با آن مواجه است، تصمیمگیری دربارۀ بخشش[3] و ادامۀ رابطه یا قطع آن است. با اینکه خیانت یکی از جدیترین اشتباهاتی است که فرد میتواند در حق همسرش انجام دهد و بهراحتی قابل بخشش نیست، در بسیاری از مواقع، بخشش میتواند به التیام زخمها و کاهش تنشها کمک کند. زوجدرمانگران بر این نکته تأکید دارند که بخشیدن جزء حیاتی فرایند درمان آسیبهای جدی در روابطی مانند خیانت محسوب میشود (مرسلی و همکاران، 1397).
بخشش هم یک صفت شخـصیتی به شمار میآید و هم پاسخی است به خطاهای بینفردی (یعقوبی و حسینی اصل نظرلو، 1392). از این رو، بخشش به عنوان هدف نهایی برای زوجهایی که از خیانت آسیب دیدهاند، اهمیت دارد؛ خواه آنها تصمیم بگیرند به رابطۀ خود ادامه دهند یا آن را پایان دهند (Sodani et al., 2019). از این رو، توانایی در بخشش همسر ممکن است به پایداری رابطه و افزایش رضایت زناشویی منجر شود. در اسلام، خیانت زناشویی بهشدت محکوم شده و حتی دارای مجازات است. از طرف دیگر، در آموزههای اسلامی، بر عفو و گذشت به عنوان یک فضیلت اخلاقی کلیدی تأکید شده است. برای نمونه، رسول اکرم (ص) در حدیثی میفرماید: «از یکدیگر گذشت کنید تا کینههای شما برطرف شود». از آنجا که در حوزۀ زوجدرمانی سعی بر کاهش مشکلات زناشویی و بهبود رابطه است، این اصل اخلاقی عام در حوزۀ خانواده و روابط زناشویی نیز کاربرد بنیادین دارد. برخی از پژوهشهای روانشناختی معاصر در بافت فرهنگی ایران نشان میدهند بهرهگیری از این چارچوب ارزشی میتواند در فرایند بخشش و ترمیم رابطه پس از آسیبهایی همچون خیانت زناشویی، به عنوان یک منبع معنابخش و تسهیلگر عمل کند (ایزدی و همکاران، 1401).
برخی از پژوهشها نشان میدهند وجود نگرش مثبت و معنوی به رابطۀ زناشویی میتواند با توانایی بخشش همسر مرتبط باشد و به تبع آن، به سلامت و تحکیم رابطه کمک کند (مقیمی و همکاران، 1401). پژوهشها نشان دادهاند بخشش خیانت نقش کلیدی در حفظ روابط عاشقانه ایفا میکند و تأثیری مثبت بر سلامت جسمی و عاطفی زوجین دارد (Sodani et al., 2019). در مقابل، خیانت، مشکلاتی بزرگ برای رابطۀ زناشویی به همراه دارد (Peluso & Spina, 2008) و یکی از شایعترین دلایل مراجعه به زوجدرمانگر است (Whisman et al., 1997)؛ از این رو، روابط فرازناشویی خارج از ازدواج توسط مشاوران خانواده، به عنوان یکی از دشوارترین مشکلات برای درمان قلمداد میشود (Gordon et al., 2005).
با توجه به اینکه سیستم خانواده در زمرۀ مهمترین سیستمهای اجتماعی است که بر اساس ازدواج بین دو جنس مخالف شکل میگیرد، حفظ و تداوم آن از اهمیت زیادی برخوردار است (فروزانفر و صیادی، 1398؛ شعاع کاظمی، 1398) و مداخلات و درمانهایی مختلف در راستای بخشش و کاهش آسیبهای خیانت تدوین و ارائه شدهاند. اثربخشی این درمانها در پژوهشهایی گوناگون به اثبات رسیده است. از جملۀ مهمترین مداخلات مؤثر در زمینۀ بخشش خیانت همسر میتوان به رویکردهای هیجانمدار[4]، شناختی-رفتاری[5]، بینسیستمی[6]، مبتنی بر پذیرش و تعهد[7]، واقعیتدرمانی[8]، معنادرمانی[9]، بخششمحور مبتنی بر دیدگاه اسلامی، شناختدرمانی مبتنی بر ذهنآگاهی[10]، طرحوارهدرمانی[11]، معنوی-مذهبی و ... اشاره کرد.
آقاگدی و همکاران (1397) در پژوهش خود نشان دادند درمان ذهنآگاهی بخششمحور بر بخشش در زنان آسیبدیده از پیمانشکنی همسر مؤثر است. همچنین، اسودی و همکاران (Asvadi et al., 2022)، عسگری و همکاران (1400) و ایمانیزاد و همکاران (1400) در پژوهشهای خود نشان دادند زوجدرمانی هیجانمدار بر بخشش در زنان مبتلا به خیانت همسر تأثیرگذار است. بر اساس پژوهش دهقانی و اصلانی (1399)، زوجدرمانی مبتنی بر مدل درمان جراحت دلبستگی و زوجدرمانی یکپارچهنگر بر بخشش در زنان آسیبدیده از خیانت زناشویی مؤثر است. نجاری و همکاران (1402) در پژوهش خود نشان دادند زوجدرمانی طرحوارهمحور بر بخشش در زنان بعد از خیانت همسر مؤثر است. هنرپروران (1393)، عسگری و همکاران (1402) در پژوهشهای خود بیان کردند درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) بر بخشش زناشویی زنان آسیبدیده از بیوفایی زناشویی مؤثر است. بر اساس پژوهش محمدی و همکاران (1402)، گلشنی و قاصدی (1398)، شناختدرمانی مبتنی بر ذهنآگاهی بر بخشش زنان آسیبدیده از خیانت زناشویی مؤثر است. کارگر خرمآبادی و همکاران (1395) در پژوهش خود نشان دادند مشاورۀ گروهی بخششمحور مبتنی بر دیدگاه اسلامی تأثیری معنادار بر افزایش تمایل به بخشش در زنان بعد از خیانت همسر دارد. همچنین، هوشیان و همکاران (1401) در پژوهشی نشان دادند مداخلات معنوی-مذهبی بر بخشش در زنان دارای تجربۀ بدرفتاری هیجانی همسر مؤثر هستند.
در پژوهشهای خارجی، نیز مداخلات مختلف بر بخشش زنان مؤثر هستند، از جمله درمان بینسیستمی روشی مؤثر در بهبود اعتماد زوجین و تسریع فرایند بخشش است (Fife et al., 2007). نتایج بررسی اثربخشی معنادرمانی در متأهلان نشان میدهد این درمان در بهبود مواردی مانند رضایت زناشویی، بیرمقی و بیآلایشی زناشویی، خستگی هیجانی و افسردگی اثربخش بوده است (Southwick et al., 2016). گرینبرگ و همکاران در پژوهشی نشان دادند درمان هیجانمدار اثربخشی مثبتی بر بخشش دارد (Greenberg et al., 2010).
با وجود گسترش پژوهشهای داخلی در یک دهۀ اخیر دربارۀ اثربخشی مداخلات روانشناختی بر بخشش زنان آسیبدیده از خیانت زناشویی، شواهد موجود پراکنده و فاقد یکپارچگی لازم است. هر مطالعه به صورت مجزا و در نمونهای محدود، فقط یک یا دو مداخله را بررسی کرده و تصویری جامع از قدرت اثرگذاری مقایسهای این رویکردها ارائه نداده است. این پراکندگی، انتخاب مؤثرترین راهبرد درمانی را برای درمانگران و سیاستگذاران حوزۀ سلامت روان دشوار میکند. از سوی دیگر، هیچ مطالعۀ فراتحلیلی با تمرکز ویژه بر شواهد تولیدشده در بافت فرهنگی ایران و با هدف ترکیب کمّی و نظاممند این یافتهها انجام نشده است. بنابراین، پژوهش حاضر به عنوان اولین فراتحلیل در این حوزه، با جمعبندی و تحلیل مقایسهای پژوهشهای ده سال اخیر، در پی پرکردن این خلأ پژوهشی است. دستاورد این مطالعه تعیین اندازۀ اثر کلی مداخلات، رتبهبندی اثربخشی آنها و شناسایی عوامل ناهمگنی خواهد بود که مبنایی محکم برای تصمیمگیری مبتنی بر شواهد در حیطۀ بالینی، برنامهریزی مداخلات هدفمند و هدایت پژوهشهای آینده فراهم میکند و در نهایت، گامی مؤثر در مسیر کمک به بازسازی روانشناختی این زنان و تحکیم خانواده برمیدارد. با توجه به مطالب مطرحشده، این پژوهش در پی پاسخ به پرسشهای زیر است:
روش
روش پژوهش، قلمرو پژوهش و نمونه: فراتحلیل به عنوان یک روش پژوهشی، به طور نظاممند و کمّی، دادههای حاصل از مطالعات متعدد را ترکیب و از این طریق، امکان کشف الگوها و ارتباطاتی جدید را فراهم میکند که در مطالعات منفرد و جداگانه قابل شناسایی نیستند (یعقوبی و همکاران، 1404). به بیان دیگر، این روش قادر است با یکپارچهسازی یافتههای پراکنده و متنوع پژوهشهای پیشین، از جمله گزارشهای پژوهشی، اسناد آرشیوی و منابع بلااستفاده در مراکز علمی، کتابخانهها و سازمانها، بهرهوری از این دادهها را افزایش دهد و از هدررفت منابع پژوهشی جلوگیری کند. در این پژوهش، تحلیل بر روی تعدادی از پژوهشهای انجامشده در رابطه با مداخلات مؤثر بر بخشش زنان آسیبدیده از خیانت زناشویی صورت گرفت. در این مطالعه، از مدلهای اثرات ثابت و تصادفی برای تحلیل دادهها استفاده شده است (Cohen, 1988). براساس جدول 1 و به منظور انتخاب مطالعات مناسب، از «معیارهای ورود و خروج» استفاده شد؛ به طوری که فقط پژوهشهایی در تحلیل گنجانده شدند که حداقل استانداردهای روششناختی را رعایت کرده باشند. همچنین، محدودۀ زمانی مطالعات انتخابی به پژوهشهای انجامشده در داخل کشور بین سالهای 1392 تا 1402 محدود شد.
برای جستوجوی مقالهها، ابتدا با کلیدواژههای فارسی در پایگاههای دادۀ ایرانداک، جهاد دانشگاهی، مگایران، نورمگز و پورتال جامع علوم انسانی در سال 1403 جستوجوی نظامند انجام شد. ترکیب کلماتی مانند تأثیر (و دیگر واژههای معادل از جمله اثرگذاری و اثربخشی) و بخشش (و دیگر واژههای معادل از جمله بخشایش، بخشودگی، ترمیم و بخشندگی) برای این هدف استفاده شد. پس از مرور مطالعات مرتبط با موضوع پژوهش، تعدادی مقاله انتخاب و وارد فراتحلیل شدند. در نهایت، تعداد 19 مقاله به عنوان نمونه وارد فراتحلیل شدند که در جدول 2 آورده شدهاند و برابر 31 واحد فراتحلیل است. شکل 1 و جدول 1 نحوۀ انتخاب مطالعات برای انجام فراتحلیل را نشان میدهد.
شکل 1
دیاگرام فرایند گردآوری مطالعات اولیه در مراحل مختلف نمونهگیری (اقتباس از PRISMA)
Figure 1
Diagram of the Process of Collecting Primary Studies at Different Stages of Sampling (Adapted from PRISMA)
|
شناسایی |
|
موارد شناساییشده بر اساس جستوجو از پایگاههای داده (341) |
|
موارد بعد از حذف تکرار (143) |
|
موارد شناساییشده از منابع دیگر (0) |
|
موارد بررسیشده (143) |
|
موارد حذفشده (109) |
|
تعداد مقالههای کاملی که پس از بررسی شایستگی لازم به کار گرفته شدهاند (34) |
|
تعداد مقالههای کاملی که با توجه به دلایلی، از مطالعه خارج شدهاند (15) |
|
مطالعات واردشده برای ارزیابی کیفی (19) |
|
مطالعات واردشده برای ارزیابی کمّی (19) |
|
بررسی اولیه |
|
واجد شرایط بودن |
|
واردشده |
جدول 1
نحوۀ انتخاب مقالهها
Table 1
How to Select Articles
|
معیارهای ورود مقالهها به فراتحلیل |
تعداد مقالهها |
معیارهای خروج مقالهها از فراتحلیل |
مقالههای حائز شرایط |
|
مقالههای غیرمشابه |
341 |
مقالههای مشابه |
19 |
|
مقالههای داخلی |
غیر از مقالههای داخلی |
||
|
ه |
عدم ارتباط به بخشش و خیانت |
||
|
سال انتشار بین 1392 و جدیدتر |
سال انتشار قبل از 1392 |
||
|
منتشرشده در مجلههای علمی داوریشده یا کنفرانسها، پایاننامهها و رسالههای دکتری |
منتشرشده در مجلههای عمومی، فصلهای کتاب، روزنامهها، گزارشها و سرمقالهها |
||
|
در دسترس بودن متن کامل مقاله |
عدم دسترسی به متن کامل مقاله |
||
|
جامعۀ تحت مطالعه زنان آسیبدیده از خیانت زناشویی باشند |
جامعۀ تحت مطالعه زنان آسیبدیده از خیانت زناشویی نباشند |
جدول 2
اطلاعات کلی پژوهشهای تحت بررسی
Table 2
General Information about the Studies Reviewed
|
پژوهشگران و سال |
عنوان پژوهش |
نشریه |
جامعه |
تعداد نمونه |
روش نمونهگیری |
ابزار جمعآوری دادهها |
|
مقایسۀ اثربخشی زوجدرمانی متمرکز بر هیجان و زوجدرمانی شناختی-رفتاری بر بخشش و صمیمیت زناشویی زنان مبتلا به خیانت شهر مشهد |
تحقیقات سلامت جامعه |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ شهر مشهد |
45 |
هدفمند |
پرسشنامۀ بخشش زناشویی (MOFS) فینچام و بک (Fincham & Beach, 2007) |
|
|
تأثیر «درمان ذهنآگاهی بخششمحور» و «درمان هیجانمدار» بر بخشش در زنان آسیبدیده از پیمانشکنی همسر |
مدیریت ارتقای سلامت |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ شهر اصفهان |
45 |
هدفمند |
پرسشنامۀ بخشش زناشویی ری و همکاران (Rye et al., 2001) |
|
|
اثربخشی درمان مرور زندگی مبتنی بر بخشودگی بر افزایش رضایت زناشویی و بخشش زنان در مواجهه با خیانت زناشویی همسر |
پژوهشنامۀ اسلامی زنان و خانواده |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ شهر سپاهان |
4 |
هدفمند |
پرسشنامۀ بخشش زناشویی انرایت (Enright, 2012) |
|
|
اثربخشی زوجدرمانی هیجانمدار بر بخشودگی و باورهای ارتباطی زوجین درگیر در پیمانشکنی زناشویی |
علوم روانشناختی |
زوجهای در شرف طلاق به دلیل خیانت زناشویی مراجعهکننده به دادگستری شهر کرمانشاه |
24 |
در دسترس |
پرسشنامۀ بخشودگی احتشامزاده و همکاران (1389) |
|
|
مقایسۀ اثربخشی زوجدرمانی مبتنی بر مدل درمان جراحت دلبستگی با زوجدرمانی یکپارچهنگر بر بخشش در زنان آسیبدیده از خیانت زناشویی |
روانشناسی کاربردی |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ شهر بوشهر |
60 |
هدفمند |
پرسشنامۀ بخشش زناشویی ری و همکاران (Rye et al., 2001) |
|
|
اثربخشی آموزش گروهی آنلاین تابآوری بر میل به طلاق، بخشش، امیدواری و انعطافپذیری شناختی در زنان دارای تجربۀ خیانت زناشویی |
رویش روانشناسی |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ شهر اصفهان |
30 |
هدفمند
|
پرسشنامۀ بخشش (FQ) مالت و همکاران (Mullet et al., 2003) |
|
|
اثربخشی درمان وجودی بر بخشش زناشویی و عملکرد خانواده در زنان آسیبدیده از خیانت زناشویی |
پژوهشهای روانشناسی بالینی و مشاوره |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ شهر میبد |
4 |
هدفمند
|
پرسشنامۀ بخشش زناشویی پولارد و همکاران (Pollard et al., 1998) |
|
|
اثربخشی مداخلۀ بینسیستمی بخشش بر بازسازی مجدد اعتماد زنان بعد از خیانت |
مطالعات جنسیت و خانواده |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ شهر تهران |
20 |
هدفمند
|
پرسشنامۀ بخشش زناشویی (MOFS) فینچام و بک (Fincham & Beach, 2007) |
|
|
مقایسۀ اثربخشی زوجدرمانی مبتنی بر پذیرش و تعهد و زوجدرمانی هیجانمدار بر بخشش زناشویی زنان آسیبدیده از روابط فرازناشویی |
رویش روانشناسی |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ شهر گرگان |
45 |
هدفمند
|
پرسشنامۀ بخشش زناشویی ری و همکاران (Rye et al., 2001) |
|
|
اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر تنظیم شناختی هیجان و بخشش زناشویی زنان آسیبدیده از بیوفایی زناشویی |
رویش روانشناسی |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ شهر گرگان |
30 |
هدفمند |
پرسشنامۀ بخشش زناشویی ری و همکاران (Rye et al., 2001) |
|
|
تأثیر آموزش غنیسازی مبتنی بر کاربرد عملی مهارتهای ارتباطی بر بخشش خیانت در زنان متقاضی طلاق شهر تهران |
پیشرفتهای نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزشوپرورش |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ منطقۀ 3 شهر تهران |
30 |
در دسترس |
پرسشنامۀ بخشش زناشویی ری و همکاران (Rye et al., 2001) |
|
|
مقایسۀ اثربخشی درمان واقعیتدرمانی و معنادرمانی بر بخشش و اعتماد زناشویی زنان آسیبدیده از خیانت زناشویی متقاضی طلاق |
علوم روانشناختی |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ متقاضی طلاق شهر بابل |
48 |
در دسترس |
پرسشنامۀ بخشش زناشویی پولارد و همکاران (Pollard et al., 1998) |
|
|
اثربخشی مشاورۀ گروهی بخششمحور مبتنی بر دیدگاه اسلامی بر ترمیم رابطۀ زناشویی بعد از خیانت همسر |
اخلاق پزشکی |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ شهر تهران |
30 |
در دسترس |
پرسشنامۀ بخشش زناشویی ری و همکاران (Rye et al., 2001) |
|
|
اثربخشی شناختدرمانی مبتنی بر ذهنآگاهی در زنان آسیبدیده از خیانت همسر بر تنظیم هیجانی، بخشش و صمیمت زناشویی |
روانشناسی اجتماعی |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ شهر تهران |
20 |
هدفمند |
پرسشنامۀ بخشش زناشویی ری و همکاران (Rye et al., 2001) |
|
|
مقایسۀ تأثیر شناختدرمانی مبتنی بر ذهنآگاهی و درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر خشم و بخشش زنان آسیبدیده از خیانت زناشویی |
سلامت جامعه |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ شهر تبریز |
45 |
هدفمند |
پرسشنامۀ بخشش زناشویی ری و همکاران (Rye et al., 2001) |
|
|
اثربخشی مداخلات رواندرمانی بر بخشش خیانت همسر در زنان متأهل شهر تهران در سالهای 1389-1390 |
پژوهش اجتماعی |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ شهر تهران |
16 |
هدفمند |
پرسشنامۀ بخشش خیانت همسر مؤمنی جاوید و شعاع کاظمی (1392) |
|
|
مقایسۀ اثربخشی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد و طرحوارهدرمانی بر بخشش در زنان بعد از خیانت همسر |
علوم روانشناختی |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ شهر تهران |
60 |
در دسترس |
پرسشنامۀ بخشش هارتلند (HFS) تامپسون و همکاران (Thompson et al., 2005) |
|
|
بررسی اثربخشی رویکرد پذیرش و تعهد بر بخشش و سازگاری زناشویی زنان آسیبدیده از خیانت همسر |
زن و جامعه |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ شهر شیراز |
30 |
هدفمند |
پرسشنامۀ بخشش زناشویی ری و همکاران (Rye et al., 2001) |
|
|
اثربخشی مداخلات معنوی-مذهبی بر عواطف، کینهتوزی و بخشش در زنان دارای تجربۀ بدرفتاری هیجانی و خیانت همسر |
پژوهش در دین و سلامت |
کلیۀ زنان خیانتدیدۀ شهر بندرعباس |
28 |
در دسترس |
پرسشنامۀ حالتهای روانشناختی مثبت رجایی و همکاران (1390) |
روش اجرا و تحلیل: برای تخمین تعداد مطالعاتی که ممکن است در فرایند جستوجو نادیده گرفته شده باشند، از روش ایمن از خطا استفاده شد. برای بررسی ناهمگونی بین مطالعات واردشده در فراتحلیل، آزمون آماری کوکران ( ) اجرا شد. همچنین، شاخص به منظور بررسی درجۀ ناهمگونی بین مطالعات محاسبه شد. این شاخص نشان میدهد چه درصدی از تغییرپذیری در اندازۀ اثرها ناشی از ناهمگونی واقعی بین مطالعات است. به منظور بررسی پایایی و ثبات نتایج، تحلیل حساسیت به دو روش انجام شد: نخست، با حذف تدریجی هر یک از مطالعات و محاسبۀ مجدد اندازۀ اثر کلی و دوم، با طبقهبندی مطالعات بر اساس کیفیت روششناختی (مطالعات با نمرۀ کیفیت بالا در مقابل مطالعات با نمرۀ کیفیت متوسط) که تفاوتی معنادار بین این زیرگروهها مشاهده نشد. این تحلیلها با استفاده از قابلیتهای نرمافزار CMA-3 انجام شد و نتایج آن در بخش یافتههای تکمیلی ارائه شده است.
محاسبۀ اندازۀ اثر در این فراتحلیل به صورت جامع و نظاممند انجام شد. برای متغیرهای پیوسته از تفاوت استانداردشدۀ میانگینها (SMD) با فرمول Hedges' g و فاصلۀ اطمینان 95 درصد استفاده شد. در رابطه با مطالعات چندگروهی، اندازۀ اثر برای هر جفت مقایسه به صورت مجزا محاسبه و سپس با روشهای ترکیب اثرات چندگانه در نرمافزار CMA-3 تلفیق شد. در تمامی محاسبات، واریانس و خطای استاندارد هر اندازۀ اثر محاسبه و در تحلیلها لحاظ شد. در مواردی که مطالعات آمارههای لازم را گزارش نکرده بودند، از روشهای برآورد مبتنی بر آمارههای دیگر (مانند مقادیر t، F یا p-value) استفاده شد تا دقت و جامعیت تحلیلها حفظ شود.
یافتهها
یکی از جنبههای کلیدی در فرایند انجام فراتحلیل بررسی سوگیری انتشار است. سوگیری انتشار به این معناست که یک فراتحلیل ممکن است نتواند تمامی پژوهشهای مرتبط با موضوع تحت بررسی را پوشش دهد، زیرا برخی از مطالعات به دلایل مختلف ممکن است منتشرنشده باشند یا در پایگاههای دادۀ معتبر نمایهسازی نشده باشند. یکی از متداولترین روشها برای تشخیص این نوع سوگیری استفاده از یک نمودار پراکندگی دوبُعدی موسوم به نمودار قیفی است. در این نمودار، اندازۀ اثر محاسبهشده برای هر مطالعه در مقابل حجم نمونۀ آن مطالعه ترسیم میشود.
شکل 2
نمودار قیفی این پژوهش
Figure 2
Funnel Diagram of This Research
شکل 2 در پاسخ به پرسش شمارۀ 1 (بررسی سوگیری انتشار) ارائه شده است. با توجه به شکل 2، چند سوگیری انتشار در مطالعات وجود دارد که بیانگر عدم انتشار یا عدم دسترسی به برخی از مطالعات است؛ از این رو، برای ارزیابی و تعدیل سوگیری انتشار از روش اصلاح و برازش دوال توئیدی استفاده میشود. جدول 3 نتایج روش اصلاح و برازش دوال و توئیدی را نشان میدهد.
جدول 3
نتایج اصلاح و برازش دوال و توئیدی
Table 3
Results of the Doval and Tweedie Correction and Fitting
|
|
اثر ثابت |
اثر تصادفی |
مقدار Q |
||||
|
تخمین نقطهای |
حد پایین |
حد بالا |
تخمین نقطهای |
حد پایین |
حد بالا |
مطالعات مورد نیاز: 8 |
|
|
ارزش مشاهدهشده |
45/1 |
29/1 |
61/1 |
60/1 |
32/1 |
87/1 |
14/87 |
|
ارزش تعدیلشده |
18/1 |
03/1 |
32/1 |
21/1 |
88/0 |
53/1 |
74/180 |
جدول 3 در ادامۀ پاسخ به پرسش شمارۀ 1 (بررسی سوگیری انتشار) آورده شده است. بر اساس دادههای موجود در جدول 3، لازم است هشت مطالعۀ دیگر انجام شوند تا این پژوهش و فراتحلیل کامل و بدون نقص باشد. این هشت مطالعه میتوانند ارزش مشاهدهشدۀ 45/1 را به مقدار تعدیلشدۀ 18/1 در مدل اثرات ثابت و همچنین، ارزش مشاهدهشدۀ 60/1 را به مقدار تعدیلشدۀ 21/1 در مدل اثرات تصادفی کاهش دهند. اما نتایج حاضر با توجه به مقدار بسیار زیاد آزمون N ایمن از خطای روزنتال (2908 مطالعه) که بسیار فراتر از معیار استاندارد 10+K است، از اعتبار آماری کافی برخوردار است. علاوه بر این، آزمون N ایمن از خطای روزنتال تعداد مطالعات گمشده (با اثر میانگین صفر) را محاسبه و مشخص میکند باید به تحلیلها اضافه شوند تا عدم معناداری آماری برای اثر کلی حاصل شود. جدول 4 نتایج آزمون N ایمن از خطا را در این پژوهش ارائه میدهد.
جدول 4
نتایج آزمون N ایمن از خطا (تعداد ناکامل بی خطر) کلاسیک
Table 4
Results of the Classic Fail-Safe N Test (Incomplete Safe Number)
|
مقدار Z برای مطالعات مشاهدهشده |
08/19 |
|
مقدار p برای مطالعات مشاهدهشده |
00/0 |
|
آلفا |
05/0 |
|
باقیمانده (دنباله) |
2 |
|
Z برای آلفا |
95/1 |
|
تعداد مطالعات مشاهدهشده |
31 |
|
تعداد مطالعات گمشدهای که مقدار p را به آلفا میرسانند. |
2908 |
جدول 4 به منظور ادامۀ پاسخ به پرسش شمارۀ 1 (ارزیابی قابلیت اعتماد اندازۀ اثر) ارائه شده است. با توجه به دادههای این جدول، باید تعداد 2908 مطالعۀ گمشده (با میانگین اثر صفر) به فراتحلیل مداخلات روانشناختی بر بخشش زنان آسیبدیده از خیانت زناشویی افزود تا به یک اندازۀ اثر کلی نامعنادار آماری بینجامد و آلفا بیشتر از 05/0 شود. با توجه به زیادبودن این تعداد، میتوان گفت اندازۀ اثر کلی قابل اعتماد است. همچنین، برای بررسی همگنی مطالعات از آزمون کوکران (Q) استفاده شده است که نتیجۀ آن نشان داد آمارۀ Q در سطح 05/0 معنادار است (14/87=Q و 30=df). بنابراین، فرض مبتنی بر همگنی مطالعات رد و نتیجه گرفته میشود گروه مطالعات تحت بررسی ناهمگن است. همچنین، شاخص نشان میدهد 57/65 درصد از تغییرات کل مطالعات به دلیل ناهمگنی گروه مطالعات است.
در ادامه، فراوانی، درصد فراوانی، اندازۀ اثر و سطح معناداری متغیرهای حاصل از مطالعات پیشین در جدول 5 طبقهبندی و ارائه شده است. در جدول 5، اثربخشی 18 مداخلۀ روانشناختی بر بخشش زنان آسیبدیده از خیانت زناشویی (متغیر وابسته) در پژوهشهای پیشین بررسی شده است. از میان این مداخلات، به ترتیب درمان هیجانمدار، درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد، رواندرمانی، شناختدرمانی مبتنی بر ذهنآگاهی و درمان بینسیستمی در مطالعات پیشین دارای بیشترین فراوانی هستند.
جدول 5
اندازۀ اثر مداخلات روانشناختی بر بخشش
Table 5
Effect Size of Psychological Interventions on Forgiveness
|
متغیر مستقل |
متغیر وابسته |
فراوانی |
درصد فراوانی |
اندازۀ اثر |
خطای معیار |
حد پایین |
حد بالا |
مقدار Z |
سطح معناداری (p-value) |
|
درمان هیجانمدار |
بخشش |
6 |
35/19 |
08/2 |
49/0 |
11/1 |
06/3 |
95/3 |
00/0 |
|
درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد |
5 |
13/16 |
96/1 |
44/0 |
09/1 |
83/2 |
27/4 |
00/0 |
|
|
رواندرمانی |
3 |
68/9 |
10/1 |
53/0 |
04/0 |
15/2 |
02/2 |
06/0 |
|
|
شناختدرمانی مبتنی بر ذهنآگاهی |
2 |
45/6 |
88/1 |
48/0 |
92/0 |
83/2 |
91/3 |
00/0 |
|
|
درمان بینسیستمی |
2 |
45/6 |
11/2 |
55/0 |
02/1 |
20/3 |
78/3 |
00/0 |
|
|
درمان جراحت دلبستگی |
1 |
23/3 |
28/1 |
34/0 |
60/0 |
96/1 |
69/3 |
00/0 |
|
|
درمان یکپارچهنگر |
1 |
23/3 |
23/1 |
34/0 |
55/0 |
90/1 |
57/3 |
00/0 |
|
|
آموزش گروهی آنلاین تابآوری |
1 |
23/3 |
54/0 |
37/0 |
18/0- |
27/1 |
46/1 |
13/0 |
|
|
درمان وجودی |
1 |
23/3 |
31/1 |
78/0 |
21/0- |
84/2 |
69/1 |
09/0 |
|
|
طرحوارهدرمانی |
1 |
23/3 |
16/1 |
34/0 |
49/0 |
83/1 |
39/3 |
00/0 |
|
|
شناختی-رفتاری |
1 |
23/3 |
15/1 |
39/0 |
38/0 |
92/1 |
92/2 |
00/0 |
|
|
آموزش غنیسازی مبتنی بر کاربرد عملی مهارتهای ارتباطی |
1 |
23/3 |
98/0 |
38/0 |
22/0 |
74/1 |
55/2 |
01/0 |
|
|
واقعیتدرمانی |
1 |
23/3 |
86/0 |
37/0 |
13/0 |
58/1 |
32/2 |
02/0 |
|
|
معنادرمانی |
1 |
23/3 |
86/0 |
37/0 |
13/0 |
58/1 |
32/2 |
02/0 |
|
|
مداخلات معنوی-مذهبی |
1 |
23/3 |
71/2 |
52/0 |
68/1 |
74/3 |
18/5 |
00/0 |
|
|
مشاورۀ گروهی بخششمحور مبتنی بر دیدگاه اسلامی |
1 |
23/3 |
28/4 |
66/0 |
98/2 |
58/5 |
46/6 |
00/0 |
|
|
درمان مرور زندگی |
1 |
23/3 |
83/1 |
19/1 |
49/0- |
17/4 |
54/1 |
12/0 |
|
|
درمان ذهنآگاهی |
1 |
23/3 |
97/0 |
38/0 |
21/0 |
72/1 |
51/2 |
01/0 |
جدول 5 در پاسخ به پرسش شمارۀ ۲ (مقایسۀ اثربخشی مداخلات) تنظیم شده است. با توجه به آنچه در این جدول آمده است، اندازۀ اثر و Z محاسبهشده برای همۀ مداخلات روانشناختی بر بخشش زنان آسیبدیده از خیانت زناشویی، به جز مداخلات رواندرمانی، آموزش گروهی آنلاین تابآوری، درمان وجودی و درمان مرور زندگی (14 مداخله از 18 مداخله)، معنادار است (05/0>p. همچنین، همۀ متغیرها دارای اندازۀ اثر مثبت بودند.
جدول 6
اندازۀ اثر کلی مطالعات بر اساس مدل ثابت و تصادفی
Table 6
Overall Effect Size of Studies based on Fixed and Random Models
|
متغیر |
اندازۀ اثر و سطح اطمینان 95 درصد |
آزمون معناداری (دو دامنه) |
|||||
|
مدل |
تعداد تکرار |
اندازۀ اثر |
خطای معیار |
حد پایین |
حد بالا |
اندازۀ Z |
اندازۀ p |
|
ثابت |
31 |
45/1 |
08/0 |
29/1 |
61/1 |
17/18 |
00/0 |
|
تصادفی |
31 |
60/1 |
14/0 |
32/1 |
87/1 |
41/11 |
00/0 |
جدول 6 در پاسخ به پرسش شمارۀ 3 (تعیین اندازۀ اثر کلی) ارائه شده است. این جدول نشان میدهد مقدار Z در مدل ثابت برابر 17/18 و در مدل تصادفی نیز برابر 41/11 و معنادار است (05/0>p. در مدل ثابت، اندازۀ اثر کلی برابر 45/1 و در مدل تصادفی، برابر 60/1 است؛ از این رو، اندازۀ اثر کلی برای همۀ مطالعات در هر دو مدل زیاد است (دلاور، 1394).
بحث
پژوهش حاضر با استفاده از روش فراتحلیل و با هدف بررسی نتایج پژوهشهای انجامشده در زمینۀ مداخلات روانشناختی بر بخشش زنان آسیبدیده از خیانت زناشویی انجام شده است. برای ارزیابی دادهها و محاسبۀ اندازۀ اثر، ابتدا پیشفرضهای مربوط به آزمون فراتحلیل بررسی شدند. با استفاده از نمودار فانل پلات، تعداد مطالعات مورد نیاز برای ایجاد تقارن در دادهها تعیین شد. آزمون اصلاح برازش دووال و توئیدی در هر دو مدل اثرات ثابت و تصادفی نشان داد برای کاهش سوگیری، به افزودن هشت مطالعه به سمت چپ نمودار نیاز است. آزمون ناهمگونی نیز حاکی از معناداری ناهمگونی مطالعات بود (05/0>p که با ۹۵ درصد اطمینان فرض صفر رد شد. شاخص نیز نشان داد حدود 57/65 درصد از تغییرات کل مطالعات منتشرشده ناشی از ناهمگونی گروه نمونه است. نتایج آزمون N ایمن از خطا بیانگر این بود که مقدار Z معنادار است (05/0>pو مشخص شد که لازم است تعداد 2908 مطالعه به نمونۀ فراتحلیل اضافه شود تا اندازۀ اثر به آلفای برابر 05/0 کاهش یابد. نظر به بالابودن این عدد، میتوان گفت اندازۀ اثر کلی حاصلشده برای مداخلات روانشناختی مرتبط با بخشش معتبر است.
اندازۀ اثر کلی در هر دو مدل اثرات ثابت و تصادفی معنادار بود (05/0>pو در هر دو مدل، این اندازۀ اثر در حد بالا گزارش شد. این یافتهها بهوضوح نشان میدهد مداخلات روانشناختی تحت بررسی در این پژوهش تأثیر مثبت و قابل ملاحظهای بر بخشش داشتهاند.
بخشش یکی از مهارتهایی است که در کاهش تعارضات زناشویی و پیشگیری از تشدید مشکلات مؤثر است. بر اساس متون رواندرمانگری، بخشش به احیای روابط کمک میکند، تلخی و خشم را از بین میبرد و به شفای جراحتهای عاطفی درونی میانجامد (قلیپور فیروزجائی و همکاران، 1402). بنابراین، توجه به مفهوم بخشش و ارائۀ مداخلات لازم برای افزایش آن در زوجین آسیبدیده از خیانت و جلوگیری از پایان زندگی زناشویی بسیار حائز اهمیت است. مداخلات روانشناختی مختلفی برای تقویت توانایی بخشش وجود دارند. در ادامه، مداخلات روانشناختی با بالاترین تکرار مداخلات و اندازۀ اثر بررسی میشوند.
بر اساس نتایج این فراتحلیل، از میان مداخلات روانشناختی بر بخشش، درمان هیجانمدار دارای بیشترین تکرار در پژوهشهای استفادهشده بود. درمان هیجانمدار یک رویکرد زوجدرمانی است که بر اهمیت فرایندهای عاطفی تأکید میکند و هدف آن کمک به افراد برای دسترسی و تغییر احساسات خود و تسهیل درک عمیقتر از احساسات مربوط به خیانت است (Johnson, 2012). این رویکرد بر خیانت به عنوان آسیب و صدمهای روانی به حس تعلق همسران تأکید میکند و چنین تصور میشود که بخشش در طی فرایند درمانی آسیب به حس وابستگی رخ میدهد (Peluso, 2007). درمان هیجانمدار میتواند به زنان کمک کند تا از چشمانداز احساسی پیچیدۀ پس از خیانت عبور کنند و به آنها اجازه میدهد تا درد و خشم خود را ابراز کنند و در عین حال، تعامل همدلانه با شرکای خود را تشویق میکند (Johnson, 2012). این فرایند، خودآگاهی و تنظیم عاطفی را ارتقا میدهد که برای بخشش بسیار مهم است (Greenberg, 2015). به طور کلی، این رویکرد نه فقط به پردازش آسیبهای مرتبط با خیانت کمک میکند، بلکه پویایی رابطه را با توانمندسازی زوجها برای بازسازی اعتماد افزایش میدهد (Zuccarini et al., 2013).
درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد نیز دارای تکرار بالایی در این فراتحلیل است. تکنیکهای درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد بر اساس فنون شناختی و رفتاری هستند که هدف اصلی آنها ارتقای الگوهای رفتاری جدید و سالم در افراد از طریق سازههای کلیدی انعطافپذیری روانشناختی است که تحت عنوان تماس با لحظۀ حال به طور کامل و پذیرش و ذهنآگاهبودن به عنوان یک انسان شریف تعریف میشود (نجاری و همکاران، 1402). این رویکرد به زنان کمک میکند تا درد عاطفی ناشی از خیانت را درک کنند و در عین حال، متعهد به اقداماتی باشند که باعث بهبودی و رشد شخصی میشوند. درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد میتواند فرایند بخشش را با کمک به افراد در تمایز بین افکارشان دربارۀ خیانت و ارزشهای واقعیشان تسهیل کند؛ بنابراین، آنها را قادر میکند تا به شیوهای سازنده به جلو حرکت کنند.
یکی دیگر از رویکردهایی که دارای تکرار بیشتری در این پژوهش است، شناخت درمانی مبتنی بر ذهنآگاهی است. شناخت درمانی مبتنی بر ذهنآگاهی به عنوان حالت توجه برانگیخته و هدفمند به همراه پذیرش بدون قضاوت از تجربههای زمان حال تعریف میشود. شناخت درمانی مبتنی بر ذهنآگاهی به گونهای طراحی شده است که توجه به بدن، احساسات بدنی، افکار و هیجانات را افزایش میدهد (محمدی و همکاران، 1402). این رویکرد به زنان کمک میکند تا احساسات پیچیدۀ مربوط به خیانت را بشناسند و با آنها مقابله کنند، مانند عصبانیت، صدمه و غم و اندوه؛ و در نتیجه، درک دلسوزانه از تجربیات خود را تقویت میکنند. این رویکرد میتواند به کاهش قابل ملاحظه در پریشانی عاطفی مرتبط با آسیبهای رابطهای منجر شود، در حالی که ظرفیت فرد برای همدلی و بخشش را افزایش میدهد. در نتیجه، شناخت درمانی مبتنی بر ذهنآگاهی از طریق توسعۀ مهارتهای تمرکز حواس، شرکتکنندگان را برای اصلاح الگوهای فکری منفی مرتبط با خیانت و حرکت به سمت موضعی بخشندهتر مجهز میکند و در نهایت، بهزیستی روانشناختی و شفای بینفردی را ارتقا میدهد.
مشاورۀ گروهی بخششمحور مبتنی بر دیدگاه اسلامی که در این فراتحلیل یکی از مداخلات با بیشترین اندازۀ اثر شناسایی شد، فرایند بخشش را در یک چارچوب نظاممند اخلاقی-عملی قرار میدهد. این رویکرد فراتر از تکنیکهای روانشناختی مرسوم عمل میکند و با بازتعریف معنایی رنج ناشی از خیانت، آن را از یک شکست شخصی به آزمونی الهی و فرصتی برای تقرب و رشد معنوی تبدیل میکند (کارگر خرمآبادی و همکاران، 1395). در این مداخله، شناخت خود و محدودیتهای فرد خاطی صرفاً یک بینش شناختی نیست، بلکه از طریق مفاهیم دینی عمیقی مانند «عفو به مثابۀ تقوای الهی»، «پاداش اخروی صابران» و «تسلیم در برابر قضای خدا» هدایت میشود. این مفاهیم به فرد توجیهی فرابشری و متعالی برای بخشش ارائه میدهند که از توجیهات زمینی قویتر است. علاوه بر این، فضای گروهی همدل متشکل از افراد همکیش و همتجربه احساس شرم، انزوا و قضاوت را به حداقل میرساند و هویت جمعی جدیدی مبتنی بر ارزشهای تابآورانۀ دینی ایجاد میکند. در این فضا، اعضا نه فقط از جانب درمانگر، بلکه از سوی یک جامعۀ کوچک ارزشی نیز برای گذشت تشویق و حمایت میشوند. بنابراین، قدرت این مداخله از همنوایی سه عنصر بازسازی شناختی-معنایی مبتنی بر متون دینی، حمایت اجتماعی-هویتی در گروه همگن، و تسهیل یک رفتار فضیلتمحور (بخشش) در قالب یک تکلیف دینی نشئت میگیرد که در مجموع، مسیر دشوار بخشش را برای فرد هموار و معنادار میکند.
مداخلات معنوی-مذهبی نیز به عنوان یکی از قدرتمندترین مداخلات در این فراتحلیل ظاهر شدند. این اثربخشی برجسته را میتوان در توانایی ذاتی معنویت برای پاسخگویی به عمیقترین نیازهای هستیشناختی فرد آسیبدیده تبیین کرد. همانطور که کریدلر، اشاره کرده است، خیانت از سوی نزدیکترین حامی، بنیانهای اعتماد و امنیت وجودی فرد را متلاشی میکند (Kreidler, 1995). در این بحران، مداخلات معنوی-مذهبی با فراهمآوردن یک چارچوب تبیینی کلنگر و آرامشبخش وارد عمل میشوند. این چارچوب ابتدا با ارجاع رنج به یک نظام کیهانی معنادار (مانند آزمایش الهی، بخشی از سرنوشت) از بار قضاوت شخصی و احساس قربانیبودن مطلق میکاهد. سپس، با تقویت این باور که فرد در پیشگاه نیروی برتر حمایتگری (خداوند) دیده میشود و تنها نیست، حس امنیت ازدسترفته را در سطحی متعالی بازمیگرداند (هوشیان و همکاران، 1401). این احساس حضورداشت الهی منبعی بیپایان برای امید، تابآوری و قوت قلب فراهم میآورد. مهمتر آنکه، معنویت معمولاً شامل تمرینهایی منظم مانند دعا، نیایش، مراقبه یا توکل است که بهخودیخود به تنظیم هیجانات منفی، مانند خشم و اندوه منجر میشوند و فضای درونی را برای پذیرش و بخشش آماده میکنند (سلیمی و همکاران، 1398). در نهایت، بسیاری از نظامهای معنوی، بخشش را نه یک انتخاب، که یک فضیلت و گاه یک تکلیف میدانند. بنابراین، این مداخلات به فرد کمک میکنند تا از منطق تنگِ حسابگریِ بینفردی (آیا او لیاقت بخشش دارد؟) فراتر رود و عمل بخشش را به عنوان گامی در مسیر کمال اخلاقی و قرب الهی بازتعریف کند. این ارتقای نگرش، بار هیجانی تصمیم به بخشش را کاهش میدهد و آن را ممکنتر میکند.
از دیگر مداخلات روانشناختی بر بخشش که تکرار و اندازۀ اثر زیادی در این فراتحلیل داشت، درمان بینسیستمی است. درمان بینسیستمی یک رویکرد یکپارچه است که بر تعامل بین فرایندهای روانشناختی فردی و پویایی رابطه متمرکز است. این روش درمانی بر درک سیستمهای رابطهای پیچیدۀ درگیر در خیانت تأکید میکند و افراد را قادر میکند تا پاسخهای عاطفی خود را در چارچوبی وسیعتر از روابط بینفردی کشف کنند. درمان بینسیستمی به زنان کمک میکند تا تجربیات خود از خیانت را دوباره چارچوب بندی کنند و از طریق افزایش مهارتهای ارتباطی و آگاهی عاطفی، رابطۀ زناشویی خود را ارتقا بخشند (Fife et al., 2007). در نهایت، درمان بینسیستمی محیطی ساختاریافته را فراهم میکند که در آن، زنان میتوانند آسیبهای روحی خود را در حالی که تابآوری و آشتی را پرورش میدهند، بازسازی کنند.
بر اساس یافتههای پژوهش، علاوه بر مداخلات روانشناختی بیانشده، مداخلات دیگری نیز بر بخشش اثرگذار هستند که عبارتاند از: درمان جراحت دلبستگی، درمان یکپارچهنگر، طرحوارهدرمانی، شناختی-رفتاری، آموزش غنیسازی مبتنی بر کاربرد عملی مهارتهای ارتباطی، واقعیتدرمانی، معنادرمانی و ذهنآگاهی.
اگرچه فراتحلیل میتواند به اصلاح عواملی مانند نمونهگیری و خطای اندازهگیری کمک کند و دقت بیشتری نسبت به بررسی روایی فراهم آورد، این روش نیز با محدودیتهایی مواجه است. از مهمترین محدودیتها سوگیری در انتشار اطلاعات است. با وجود تلاش برای شناسایی دقیق مطالعات مرتبط، امکان نادیدهگرفتن برخی از پژوهشها وجود دارد. علاوه بر این، ممکن است برخی از مداخلات روانشناختی بر بخشش به دلایلی مانند عدم شناسایی یا نداشتن معیارهای ورود به فراتحلیل، مطالعه نشده باشند که این امر نیز میتواند به عنوان یک محدودیت در این پژوهش محسوب شود. پیشنهاد میشود فراتحلیل یادشده در زوجین دارای تعارضات زناشویی نیز اعمال شود و پژوهشگران با مرور سیستماتیک مداخلات روانشناختی در سه دسته از مطالعات کمّی، کیفی و ترکیبی، بینشی جامعتر دربارۀ مداخلات روانشناختی بر بخشش ارائه دهند.
ملاحظات اخلاقی
با اینکه مقالۀ حاضر از نوع فراتحلیل است و نمونۀ انسانی و حیوانی ندارد، در تدوین آن ملاحظات اخلاقی و امانتداری در استناد به متون و ارجاعات علمی رعایت شده است.
سپاسگزاری و حمایت مالی
با سپاس از همۀ پژوهشگران در حوزۀ روانشناسی، گفتنی است، این مطالعه بدون هر گونه حمایت مالی انجام شده است.
تعارض منافع
بنا بر اظهار نویسندگان، در این مقاله تعارض منافعی وجود ندارد.
[1] Marital Infidelity
[2] Post-traumatic stress disorder
[3] Forgiveness
[4] Emotionally Focused Therapy (EFT)
[5] Cognitive Behavioral Therapy (CBT)
[6] Integrative Systemic Therapy (IST)
[7] Acceptance and Commitment Therapy (ACT)
[8] Reality Therapy (RT) / Choice Theory
[9] Logotherapy
[10] Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)
[11] Schema Therapy (ST)
)