چرا گاهی مظلوم به‌جای ظالم سرزنش می‌شود؟ پیش‌بینی سرزنش قربانی از روی سادیسم همگانی با میانجی‌گری لذت سادیستیک و کمبود همدلی در بزرگسالان

جهان ما پر از انسان­هایی است که بی­گناه قربانی رویدادهایی همچون جنگ، زورگویی، تجاوز جنسی و ... می­شوند. واکنش بیشترِ مردم به این قربانیان بی­گناه، واکنشی سودمند است: همدلی و دلسوزی ( Batson, 2009; Goetz et al., 2010; Sassenrath et al., 2022). اما برخی دیگر از مردم یک واکنش زیان­بار از خود نشان می­دهند، به این شکل که شخص قربانی را مسئول و مقصر می­دانند و او را سرزنش می­کنند ( Savani et al., 2011; van den Bos & Maas, 2009). تا کنون تنها نظریه­ای که این واکنش مردم را توضیح داده است، نظریۀ «عدالت­باوری» است (Lerner, 1980). بسیاری از انسان­ها باور دارند ما در جهانی عادل زندگی می­کنیم که در آن هر کسی به همان چیزی می­رسد که شایستۀ آن است[1]. اما پژوهش کنونی می­خواهد برای پدیدۀ سرزنش قربانی یک توضیح دوم پیشنهاد و آن را آزمون کند: سادیسم همگانی. همان­گونه که اضطراب و افسردگی در همۀ انسان­ها هست اما اختلال اضطراب و اختلال افسردگی به­شمار نمی­آید، اندازه­ای اندک و زیربالینی از سادیسم نیز در همۀ انسان­ها دیده شده است که اختلال نیست ( Buckels et al., 2013; Paulhus & Dutton, 2016). درست است که سرزنش قربانیان بی­گناه تا اندازه­ای از عدالت­باوری انسان سرچشمه می­گیرد، اما پژوهش کنونی بر پایۀ نظریه­ها و یافته­هایی که در زیر آمده است به این فرضیه رسید که عدالت­باوری تنها علت سرزنش قربانی نیست و این پدیده می­تواند برآمده از سادیسم همگانی انسان­ها نیز باشد (Sassenrath et al., 2023). از آنجا که در جامعۀ امروز، قربانیان بی­گناه فراوان هستند و پدیدۀ سرزنش قربانی می­تواند از کمک به این قربانیان جلوگیری کند، شناسایی علل این پدیده ضروری است.

نظریۀ عدالت­باوری در توضیح پدیدۀ سرزنش قربانی می­گوید انسان­ها انگیزه دارند باور کنند جهانی که در آن زندگی می­کنند پیش­بینی­پذیر و کنترل­پذیر است و در آن هیچ­ کس تا گناهی نکند مجازات نمی­شود. این باور به مردم کمک می­کند با خیالی آسوده هدف­های بلندمدت خود را دنبال کنند. اما رویارویی با یک قربانی بی­گناه، این عدالت­باوری را به چالش می­کشد و از این ­رو، مردم انگیزه پیدا می­کنند تا برای دفاع از عدالت­باوری خود، فرد قربانی را مقصر بدانند و او را سرزنش کنند ( Dawtry et al., 2020; Hafer, 2000). این توضیح ظاهراً خوب است، اما یافته­هایی هم وجود دارند که با این توضیح ناهمساز هستند ( Callan et al., 2007, 2014; Harvey et al., 2014; Lens et al., 2014) و پژوهش کنونی می­خواهد پدیدۀ سرزنش قربانی را به­ گونه­ای توضیح دهد که یافته­های این دسته از پژوهش­ها نیز در نظر گرفته شوند. پیشنهاد پژوهش کنونی این است که افزون بر فرایندهای انگیزشی (سرزنش قربانی با «انگیزۀ» دفاع از عدالت­باوری)، فرایندهای هیجانی و احساسی هم بر سرزنش قربانی اثر می­گذارند: سرزنش قربانی به علت «احساس» لذت سادیستیک از دیدن یا شنیدن رنج دیگران ( O’Meara et al., 2011; Sassenrath et al., 2023).

سادیسم همگانی در کنار سایکوپاتی، ماکیاولیسم و خودشیفتگی، یکی از چهار ویژگی تاریک شخصیت است و در همۀ این چهار ویژگی، گرایش به آسیب­رسانی به دیگران و جامعه دیده می­شود (Paulhus, 2014). پژوهش­ها نشان داده­اند کسانی که در سادیسم همگانی نمرۀ بالا می­گیرند پرخاشگر هستند ( Buckels et al., 2019; Chester et al., 2019; Pfattheicher et al., 2021) و با دیگران به گونه­ای رفتار می­کنند که گویا فراموش کرده­اند آنها نیز مانند خودشان یک انسان هستند (Rogers et al., 2018). لذت از درد و رنج دیگران می­تواند به این علت باشد که در سادیسم همگانی فرد نمی­تواند خود را جای کسی که رنج می­کشد بگذارد و به سخن دیگر، نمی­تواند با قربانی همدلی کند ( Buckels et al., 2013; Paulhus, 2014; Trémolière & Djeriouat, 2016). کسانی که سادیسم همگانی زیاد دارند، رنج دیگران را به­درستی درک نمی­کنند؛ زیرا نه از نگاه احساسی و عاطفی، بلکه از نگاه عقلی و منطقی به این رنج می­نگرند (Hart et al., 2022). یک یافته هم هست که به فرضیۀ پژوهش کنونی نزدیک­تر است: کسانی که سادیسم همگانی زیادی دارند، رفتار مجرمانه علیه یک قربانی را چندان غیراخلاقی داوری نمی­کنند؛ زیرا از بی­رحمی علیه دیگران لذت می­برند (Trémolière & Djeriouat, 2016)؛ پس سادیسم همگانی می­تواند سبب شود به‌جای گناه­کار، قربانی گناه سرزنش شود.

همان­گونه که در بالا گفته شد، قربانیان بی­گناه، عدالت­باوری ما را به چالش می­کشند؛ زیرا ما نیاز داریم باور کنیم دنیا جایی است که در آن چیزهای خوب برای آدم­های خوب و چیزهای بد برای آدم­های بد رخ می­دهند (Hafer, 2000). ازاین­رو هنگام دیدن یک قربانی بی­گناه، برای بازگرداندن باورمان به عدالت این دنیایی دست ­به ­کار می­شویم. یک راه این است که با کمک به قربانی، عدالتی را که به آن باور داریم با دست خودمان اجرا کنیم، اما اگر نتوانیم یا نخواهیم به قربانی کمک کنیم با سرزنش او خود را متقاعد می­کنیم که آنچه بر سرش آمده عین عدالت بوده است (Hafer & Bègue, 2005; Savani et al., 2011; van den Bos & Maas, 2009). با این کار دوباره به عدالت این دنیایی باورمند می­شویم، باوری که برای دنبال‌کردن هدف­های بلندمدت خود به آن نیاز داریم (Callan et al., 2009). بر پایۀ همین نگاه، پژوهش­های پیشین نخست فرض کرده­اند عدالت­باوری تنها عامل سرزنش قربانی است (یعنی هیچ فرض دیگری نداشته­اند) و سپس اثر عدالت­باوری بر سرزنش قربانی را مشاهده کرده‌اند. برای نمونه، کسانی که بیشتر دست به سرزنش قربانی می­زنند، وضع اقتصادی، اجتماعی و سیاسی موجود را بیشتر توجیه می­کنند (Kay et al., 2005). در یک پژوهش دیگر، رابطۀ عدالت­باوری و سرزنش قربانی فقط در کسانی که ذهنیتی ویژه­ داشتند دیده شد، نه در همۀ گروه نمونه (van den Bos & Maas, 2009). یک پژوهش هم نشان داد اگر مفهوم ارادۀ آزاد (که با عدالت­باوری هم‌خوانی دارد) در ذهن آزمودنی­های فرهنگ­های وابسته (جمع­گرا) و ناوابسته (فردگرا) برجسته شود، فقط آزمودنی­های فرهنگ­های ناوابسته دست به سرزنش قربانی می­زنند (Savani et al., 2011).

اما پژوهش­هایی هم هستند که یا نتوانستند رابطۀ مثبت عدالت­باوری و سرزنش قربانی را ببینند ( Callan et al., 2014; Harvey et al., 2014) یا به یافته­هایی رسیدند که نشان­دهندۀ رابطۀ منفی این دو متغیر است؛ آزمودنی­هایی که عدالت­باوری آنها به چالش کشیده شد، به شخصیت یک قربانی نمره­های بهتری دادند، یعنی اصلاً کوشش نکردند تا با سرزنش آن قربانی، عدالت­باوری به چالش کشیده‌شدۀ خود را بهبود بخشند (Callan et al., 2007; Lens et al., 2014). درست است که کوشش‌هایی برای آشتی‌دادن این یافته­های ضدونقیض انجام شده است (Dawtry et al., 2020)، اما این تناقض در یافته­های پژوهشی می­تواند نشان­دهندۀ این واقعیت هم باشد که سرزنش قربانی افزون بر عدالت­باوری علت­های دیگری هم دارد.

گذشته از اینها، در یک جامعۀ دین­باور، آنچه بر سر یک قربانی بی­گناه آمده است فقط به حساب عدالت این دنیایی گذاشته نمی­شود. برای نمونه، از دیدگاه یک انسان مسلمان، مصیبت­های یک قربانی بی­گناه می­تواند نشانۀ «امتحان الهی» هم باشد (Motahhari, 2013) و روشن است که اگر رنج­های یک قربانی بی­گناه را به امتحان الهی نسبت دهیم، هرگز او را سرزنش نخواهیم کرد. پس اگر آزمودنی­های ما دین­باور باشند، کاستی­های نظریۀ عدالت­باوری در توضیح پدیدۀ سرزنش قربانی بیشتر هم می­شوند؛ زیرا انسان­های دین­باور راه­های دیگری هم برای فهم بدبختی­های یک قربانی بی­گناه دارند. اینجاست که برای توضیح پدیدۀ سرزنش قربانی باید به سراغ نظریه­هایی به‌جز نظریۀ عدالت­باوری برویم.

سادیسم همگانی که یک ویژگی پایدار شخصیت است، یعنی لذت‌بردن از تماشا یا ایجاد درد روانی یا بدنی در دیگران (O’Meara et al., 2011; Trémolière & Djeriouat, 2016) و لذت سادیستیک یعنی شور و شادی و حال خوش ( Buckels et al., 2019; Chester, 2017). همین لذت است که سادیسم همگانی را از دیگر ویژگی­های جامعه­ستیزانه (سایکوپاتی، ماکیاولیسم و خودشیفتگی) جدا می­کند ( Buckels et al., 2013; Paulhus, 2014). البته همۀ ویژگی­های جامعه­ستیزانه در اهمیت‌ندادن به خواسته­ها و نگرانی­های دیگران مشترک هستند (Moshagen et al., 2018) و به همین علت است که سادیسم همگانی با دیگر ویژگی­های جامعه­ستیزانه همبستگی دارد (Johnson et al., 2019). اما لذت از رنج دیگران فقط در سادیسم همگانی دیده شده است و از این ­رو، سرزنش قربانی به احتمال زیاد فقط از سادیسم همگانی سرچشمه می­گیرد نه از دیگر ویژگی­های جامعه­ستیزانه.

لذت سادیستیک با «شادن­فرویده»[2]، که واژه­ای آلمانی و بدون معادل فارسی است به معنای لذت از بدبختی­های دیگران که احساس رضایت از خود را افزایش می‌دهد، هم­پوشانی دارد ( Greenier, 2018; Schumpe & Lafrenière, 2016)، اما با آن متفاوت است: اول آنکه شادن­فرویده یک تجربۀ گذرا اما لذت سادیستیک یک ویژگی پایدار است، دوم آنکه شادن­فرویده فقط زمانی رخ می­دهد که قربانی مقصر و مسئول بدبختی­های خود شناخته شود اما لذت سادیستیک از دیدن رنج قربانیان بی­گناه هم هست، سوم آنکه شادن­فرویده فقط زمانی رخ می­دهد که قربانی فردی قدرتمند باشد که حسادت و رقابت ما را برانگیخته است اما لذت سادیستیک از دیدن رنج قربانیان ضعیف هم هست و چهارم آنکه شادن­فرویده فقط با دیدن بدبختی‌های کوچک رخ می­دهد اما لذت سادیستیک از دیدن رنج­های بزرگ هم هست ( Ben-Ze’ev, 2009; Sassenrath et al., 2023; Trémolière & Djeriouat, 2016).

کسانی که سادیسم همگانی زیادی دارند نه فقط نمی­توانند با رنج دیگران همدلی کنند (Buckels et al., 2013)، بلکه از رنج دیگران لذت هم می­برند (Paulhus, 2014) و هر اندازه این رنج بیشتر باشد لذت آنها نیز بیشتر است (Chester et al., 2019). بر همین پایه، پژوهش­ها رابطۀ مثبت سادیسم همگانی و رفتارهای جامعه­ستیزانه را نشان داده­اند (Thomas & Egan, 2022)؛ رفتارهایی همچون کشتن حشره­ها و آسیب‌زدن به مردم ناآشنا ( Buckels et al., 2013; Pfattheicher et al., 2021)، آزردن دیگران از راه اینترنت (Buckels et al., 2019)، خشونت جنسی (Russell et al., 2017)، زورگویی در مدرسه (Pfattheicher et al., 2023)، خراب‌کردن دارایی­های عمومی و خصوصی (Pfattheicher et al., 2019)، و گرایش به بازی‌های رایانه­ای خشن (Greitemeyer, 2015). مردم کسانی را که سادیسم همگانی زیادی دارند مثبت، جذاب، و دوست‌داشتنی ادراک نمی­کنند و از سوی دیگر، کسانی که سادیسم همگانی زیادی دارند، بیش از آنکه مردم را «انسان» ادراک کنند، آنها را «حیوان» یا «شیء» ادراک می­کنند و این شیوۀ ادراک، رفتار جامعه­ستیزانه با مردم را برای آنها آسان­تر می­کند ( Rogers et al., 2018; Sassenrath et al., 2023).

بر پایۀ این پیشینۀ پژوهشی، می­توان به این فرضیه رسید که کسانی که سادیسم همگانی زیاد دارند رنج دیگران را به گونه­ای خاص و متفاوت ادراک می­کنند: از رنج دیگران لذت می­برند و با کسی که رنج می­کشد همدلی ندارند (Buckels et al., 2013; Paulhus, 2014). پس پژوهش کنونی پیش­بینی کرد کسانی که سادیسم همگانی زیاد دارند با لذت‌بردن از رنج یک قربانی و همدلی‌نداشتن با او توانایی داوری اخلاقی درست ندارند و از این ­رو، بیشتر از دیگران دست به سرزنش قربانیان بی­گناه می­زنند. با هدف آزمون این فرضیه، در پژوهش کنونی، سادیسم همگانی متغیر پیش­بین بود، لذت سادیستیک و کمبود همدلی با قربانی متغیرهای میانجی بودند و سرزنش قربانی متغیر ملاک بود و برای تحلیل داده­ها الگوسازی فرایند شرطی^[3] به کار گرفته شد. از آنجا که عدالت­باوری تا کنون تنها عامل شناخته­شدۀ سرزنش قربانی بوده است (Hafer, 2000)، به عنوان متغیر نامربوط اندازه­گیری و به تحلیل­ها افزوده شد. همچنین، از آنجا که سایکوپاتی، ماکیاولیسم و خودشیفتگی با سادیسم همگانی رابطه دارند ( Moshagen et al., 2018; Paulhus, 2014; Paulhus & Williams, 2002)، اینها نیز به عنوان متغیرهای نامربوط اندازه­گیری و به تحلیل­ها افزوده شدند و فرضیه‌های زیر آزمون شدند:

1. سادیسم همگانی بر لذت سادیستیک اثر مستقیم دارد.
2. لذت سادیستیک بر افزایش سرزنش قربانی اثر مستقیم دارد.
3. سادیسم همگانی بر همدلی با قربانی اثر مستقیم دارد.
4. همدلی با قربانی بر کاهش سرزش قربانی اثر مستقیم دارد.
5. سادیسم همگانی بر سرزنش قربانی اثر مستقیم ندارد.
6. سادیسم همگانی از راه لذت سادیستیک بر افزایش سرزنش قربانی اثر غیرمستقیم دارد.
7. سادیسم همگانی از راه کاهش همدلی با قربانی بر افزایش سرزنش قربانی اثر غیرمستقیم دارد.

پژوهش کنونی دارای اهمیت نظری و تجربی است؛ زیرا تا کنون همۀ پژوهش‌ها تنها علت پدیدۀ زیان‌بار سرزنش قربانی را باور انسان‌ها به عدالت این دنیایی می‌دانستند، اما پژوهش کنونی در جست‌وجوی علل دیگری برای این پدیدۀ زیان‌بار است. در پژوهش‌های پیشین فرض بر این بود که سرزنش قربانی فقط از باورهای انسان‌ها ناشی می‌شود، اما این پژوهش فرض می‌کند سرزنش قربانی می‌تواند از عوامل شخصیتی همچون سادیسم همگانی و کمبود همدلی نیز سرچشمه بگیرد.

روش

روش پژوهش، جامعۀ آماری و نمونه: آزمودنی‌های این پژوهش که از طریق ارسال پیامک نمونه‌گیری شدند، 442 نفر بودند که میانگین و انحراف استاندارد سن آنها به‌ترتیب 03/35 و 92/5 با دامنۀ 19 تا 57 سال بود و 202 نفر از آنها مرد بودند. برای دست‌یابی به آزمودنی­های این پژوهش، 30 هزار پیامک از طریق سه شرکت «فراز اس‌ام‌اس»، «ملی پیامک» و «اس‌ام‌اس‌دات‌آی‌آر» به مشترکان همراه اول و ایرانسل ساکن شهر تهران و کرج فرستاده شد که در آن، ضمن درج لینک پرسشنامۀ اینترنتی، از گیرندگان درخواست شده بود تا: «با تکمیل این پرسشنامه که فقط 30 دقیقه وقت شما را می­گیرد، افزون بر کمک به پیشرفت دانش روان­شناسی، در قرعه­کشی یک تبلت شرکت کنید». پرسشنامۀ اینترنتی که متغیرهای پژوهش و ویژگی­های جمعیت­شناختی آزمودنی­ها را اندازه­گیری می­کرد با نرم­افزار طراحی پرسشنامۀ پُرس­لاین^[4] ساخته شده بود که با گوشی­های تلفن همراه نیز به­آسانی می­توان به پرسشنامه­های آن پاسخ داد. 832 نفر این پرسشنامه را پر کردند، اما 181 نفر سن مدنظر (18 سال به بالا) را نداشتند، 127 نفر دست­کم یکی از پرسش­ها را پاسخ ندادند و 82 نفر با دقت و توجه کافی به پرسش­ها پاسخ ندادند[5]. داده­های به­دست‌آمده از این 390 نفر وارد تحلیل­ها نشد و از این رو، این پژوهش 442 آزمودنی داشت که میانگین و انحراف استاندارد سن آنها به‌ترتیب 03/35 و 92/5 با دامنۀ 19 تا 57 سال بود و 202 نفر از آنها مرد بودند. در پایان پژوهش، از آزمودنی­ها سپاسگزاری و تبلت پیش­گفته با قرعه­کشی به یکی از آنها داده شد. پژوهش نشان داده است نمونه­های اینترنتی از نظر جمعیت­شناختی پراکندگی لازم را دارند و پرسشنامه­های اینترنتی داده­هایی را به پژوهشگر می­دهند که به اندازۀ کافی معتبر هستند (Buhrmester et al., 2011). از آزمودنی­ها رضایت­نامۀ آگاهانه برای شرکت در پژوهش گرفته شد، به آنها اطمینان داده شد اطلاعاتی که می­دهند کاملاً محرمانه خواهند ماند و به آنها گفته شد این پژوهش دربارۀ جامعه و روان­شناسی است.

ابزارهای سنجش: اندازه­گیری سادیسم همگانی: در یک طرح همبستگی، سادیسم همگانی با نسخۀ 15‌ماده‌ای ارزیابی کامل گرایش­های سادیستیک[6] (Buckels & Paulhus, 2014) اندازه­گیری شد که سادیسم کلامی (برای نمونه، «از مسخره‌کردن و دست­انداختن دیگران لذت می­برم»)، سادیسم رفتاری (برای نمونه، «گاهی با ترساندن دیگران بر آنها مسلط شده­ام») و سادیسم غیرمستقیم (برای نمونه، «تماشای دعوای مردم در فیلم­های یوتیوب را خیلی دوست دارم») را می­سنجد. آلفای کرونباخ این ابزار در پژوهش پلهاس و باکلس 85/0 بود. آزمودنی­ها به این آزمون از 1 (کاملاً مخالفم) تا 7 (کاملاً موافقم) پاسخ دادند (64/3 =M ، 12/1 = SD، 90/0 = ɑ).

اندازه­گیری سرزنش قربانی: برای اندازه­گیری این متغیر، روش پژوهش پیشین (Modesto & Pilati, 2017; Sassenrath et al., 2023) به کار گرفته شد. آزمودنی­ها شش داستانک را خواندند که در آنها یک نفر بی‌آنکه گناهی کرده باشد در مدرسه، محل کار، یا جامعه قربانی می­شد (و پس از خواندن هر داستانک به این سه جمله از 1 (کاملاً مخالفم) تا 7 (کاملاً موافقم) پاسخ دادند: 1. فکر می­کنم آنچه برای [اسم قربانی] رخ داده است تا اندازه­ای به علت کارهای خودش هم بوده است، 2. فکر می­کنم [اسم قربانی] باید به خاطر آنچه برایش رخ داده است سرزنش شود، 3. فکر می­کنم [اسم قربانی] می­توانست جلوی آنچه برایش رخ داده است را بگیرد. پس گرایش آزمودنی­ها به سرزنش قربانیان بی­گناه با شش داستانک و هر بار به سه شکل گوناگون اندازه­گیری شد و از این ­رو، برای هر آزمودنی 18 نمرۀ سرزنش قربانی به دست آمد که نمرۀ سرزنش قربانی هر آزمودنی، میانگین این 18 نمره بود (61/3 =M ، 70/0 = SD، 88/0 = ɑ).

اندازه­گیری لذت سادیستیک: بر پایۀ پژوهش پیشین ( Lui et al., 2020; Schumpe & Lafrenière, 2016)، آزمودنی­ها پس از خواندن هر داستانک به این سه جمله از 1 (کاملاً مخالفم) تا 7 (کاملاً موافقم) پاسخ دادند: 1. هنگام خواندن داستان [اسم قربانی] نتوانستم جلوی لبخند خود را بگیرم، 2. به نظر من بدشانسی­های [اسم قربانی] کمی خنده­دار و سرگرم­کننده بود، 3. خواندن داستان [اسم قربانی] برای من یک تفریح بود. پس لذت سادیستیک آزمودنی­ها با شش داستانک و هر بار به سه شکل گوناگون اندازه­گیری شد و از این­ رو، برای هر آزمودنی 18 نمرۀ لذت سادیستیک به دست آمد که نمرۀ لذت سادیستیک هر آزمودنی، میانگین این 18 نمره بود (65/2 =M ، 95/0 = SD، 86/0 = ɑ).

اندازه­گیری همدلی با قربانی: بر پایۀ پژوهش پیشین (Batson et al., 2007)، آزمودنی­ها پس از خواندن هر داستانک از 1 (خیلی کم) تا 7 (خیلی زیاد) گزارش دادند که داستانِ [اسم قربانی] تا چه اندازه سبب شد که آنها احساسِ: 1. همدردی، 2. دلسوزی، 3. ترحم، 4. رنجش خاطر، 5. ناراحتی و 6. تأثر کنند. پس همدلی آزمودنی­ها با قربانیان بی­گناه در شش داستانک و هر بار به شش شکل گوناگون اندازه­گیری شد و از این ­رو، برای هر آزمودنی 36 نمرۀ همدلی با قربانی به ­دست آمد که نمرۀ همدلی با قربانی هر آزمودنی، میانگین این 36 نمره بود (12/4 =M ، 39/0 = SD، 83/0 = ɑ).

اندازه­گیری عدالت­باوری: این متغیر با پرسشنامۀ 13 ماده­ای باور به یک جهان عادل[7] (Dalbert, 1999) اندازه­گیری شد که عدالت­باوری جهانی (برای نمونه، «من فکر می­کنم به طور کلی هر کسی می­تواند به آنچه که شایستگی­اش را دارد برسد») و عدالت­باوری شخصی (برای نمونه، «باور دارم بیشتر رخدادهای زندگی من عادلانه هستند») را می­سنجد. آزمودنی­ها به این آزمون از 1 (کاملاً مخالفم) تا 7 (کاملاً موافقم) پاسخ دادند (زیرآزمون عدالت­باوری جهانی: 21/2 =M ، 73/0 = SD، 88/0 = ɑ، زیرآزمون عدالت­باوری شخصی: 37/2 =M ، 72/0 = SD، 86/0 = ɑ).

اندازه­گیری ویژگی­های تاریک شخصیت: پرسشنامۀ کوتاه سه­گانۀ تاریک[8] (Jones & Paulhus, 2014) که 27 ماده دارد برای اندازه­گیری سایکوپاتی (برای نمونه، «دلم می­خواهد از صاحبان قدرت انتقام بگیرم»)، ماکیاولیسم (برای نمونه، «دوست دارم با فریب­کاری و هوشمندی به هدفم برسم») و خودشیفتگی (برای نمونه، «همه قبول دارند که من استعداد مدیریت و رهبری دارم») به کار گرفته شد. آزمودنی­ها به این آزمون از 1 (کاملاً مخالفم) تا 7 (کاملاً موافقم) پاسخ دادند (زیرآزمون سایکوپاتی: 20/3 =M ، 73/0 = SD، 86/0 = ɑ، زیرآزمون ماکیاولیسم: 34/4 =M ، 62/0 = SD، 77/0 = ɑ، زیرآزمون خودشیفتگی: 39/2 =M ، 57/0 = SD، 76/0 = ɑ).

روش اجرا و تحلیل: برای دست‌یابی به آزمودنی­های این پژوهش، 30 هزار پیامک از طریق سه شرکت «فراز اس‌ام‌اس»، «ملی پیامک»،  و «اس‌ام‌اس‌دات‌آی‌آر» به مشترکان همراه اول و ایرانسل ساکن شهر تهران و کرج فرستاده شد که در آن، ضمن درج لینک پرسشنامۀ اینترنتی، از گیرندگان درخواست شده بود تا: «با تکمیل این پرسشنامه که فقط 30 دقیقه وقت شما را می­گیرد، افزون بر کمک به پیشرفت دانش روان­شناسی، در قرعه­کشی یک تبلت شرکت کنید». پرسشنامۀ اینترنتی که متغیرهای پژوهش و ویژگی­های جمعیت­شناختی آزمودنی­ها را اندازه­گیری می­کرد با نرم­افزار طراحی پرسشنامۀ پُرس­لاین^[9] ساخته شده بود که با گوشی­های تلفن همراه نیز به­آسانی می­توان به پرسشنامه­های آن پاسخ داد. 832 نفر این پرسشنامه را پر کردند، اما 181 نفر سن مدنظر (18 سال به بالا) را نداشتند، 127 نفر دست­کم یکی از پرسش­ها را پاسخ ندادند، و 82 نفر با دقت و توجه کافی به پرسش­ها پاسخ ندادند[10]. داده­های به­دست‌آمده از این 390 نفر وارد تحلیل­ها نشد و از این رو، این پژوهش 442 آزمودنی داشت که میانگین و انحراف استاندارد سن آنها به‌ترتیب 03/35 و 92/5 با دامنۀ 19 تا 57 سال بود و 202 نفر از آنها مرد بودند. در پایان پژوهش، از آزمودنی­ها سپاسگزاری و تبلت پیش­گفته با 

قرعه­کشی به یکی از آنها داده شد. پژوهش نشان داده است نمونه­های اینترنتی از نظر جمعیت­شناختی پراکندگی لازم را دارند و پرسشنامه­های اینترنتی داده­هایی را به پژوهشگر می­دهند که به اندازۀ کافی معتبر هستند (Buhrmester et al., 2011). از آزمودنی­ها رضایت­نامۀ آگاهانه برای شرکت در پژوهش گرفته شد، به آنها اطمینان داده شد اطلاعاتی که می­دهند کاملاً محرمانه خواهند ماند و به آنها گفته شد این پژوهش دربارۀ جامعه و روان­شناسی است.

پس پژوهش کنونی به این فرضیه رسید که کسانی که سادیسم همگانی زیاد دارند رنج دیگران را به گونه­ای خاص و متفاوت ادراک می­کنند: از رنج دیگران لذت می­برند و با کسی که رنج می­کشد همدلی ندارند ( Buckels et al., 2013; Paulhus, 2014). پس پژوهش کنونی پیش­بینی کرد کسانی که سادیسم همگانی زیاد دارند با لذت‌بردن از رنج یک قربانی و همدلی نداشتن با او توانایی داوری اخلاقی درست ندارند و از این ­رو، بیشتر از دیگران دست به سرزنش قربانیان بی­گناه می­زنند. با هدف آزمون این فرضیه، در پژوهش کنونی سادیسم همگانی متغیر پیش­بین بود، لذت سادیستیک و کمبود همدلی با قربانی متغیرهای میانجی بودند و سرزنش قربانی متغیر ملاک بود و برای تحلیل داده­ها الگوسازی فرایند شرطی^[1] به کار گرفته شد. از آنجا که عدالت­باوری تا کنون تنها عامل شناخته­شدۀ سرزنش قربانی بوده است (Hafer, 2000)، به عنوان متغیر نامربوط اندازه­گیری و به تحلیل­ها افزوده شد. همچنین، از آنجا که سایکوپاتی، ماکیاولیسم و خودشیفتگی با سادیسم همگانی رابطه دارند ( Moshagen et al., 2018; Paulhus, 2014; Paulhus & Williams, 2002)، اینها نیز به عنوان متغیرهای نامربوط اندازه­گیری و به تحلیل­ها افزوده شدند. داده‌ها با الگوسازی فرایند شرطی تحلیل شدند. این روش برای بررسی روابط علت‌ومعلولی بین چند متغیر در حالتی است که این رابطه هم‌زمان از طریق متغیر سوم (میانجی) اتفاق می‌افتد و بسته به متغیر چهارم (تعدیل‌گر) شدت یا جهتش تغییر می‌کند.

 یافته ­ها

داده­های به‌دست‌آمده از این پژوهش، به همراه دستورها و برون­دادها، در پایگاه اینترنتی چارچوب علم باز^[2] به نشانی osf.io/xrqac در دسترس هستند^[3].

میانگین و انحراف استاندارد و ضریب آلفای متغیرها در جدول (1) دیده می‌شود. همبستگی متغیرهای پژوهش در جدول (2) دیده می­شود. همساز با فرضیۀ پژوهش، همبستگی سادیسم همگانی و سرزنش قربانی 53/0 بود که افزون بر معنا­داربودن (001/0 > p)، یک اندازۀ اثر بزرگ به شمار می­رود (Cohen, 1992). همچنین، همبستگی پاره­ای سادیسم همگانی و سرزنش قربانی، با کنترل عدالت­باوری و سه ویژگی تاریک شخصیت، 46/0 بود که این نیز افزون بر معناداربودن (001/0 > p)، یک اندازۀ اثر متوسط است (Cohen, 1992).

تحلیل رگرسیون چندمتغیری نیز همساز با فرضیۀ پژوهش نشان داد هنگامی که سادیسم همگانی، عدالت­باوری و سه ویژگی تاریک شخصیت هم‌زمان وارد تحلیل رگرسیون می­شوند، سادیسم همگانی همچنان می­تواند سرزنش قربانی را پیش­بینی کند (جدول 3 را ببینید).

بر پایۀ جدول (2)، فرضیۀ شماره سه تأیید می‌شود. و باز برابر فرضیۀ پژوهش، سادیسم همگانی از راه لذت سادیستیک و کمبود همدلی، سرزنش قربانی را افزایش داده بود؛ الگوسازی فرایند شرطی نشان داد داده­های پژوهش کنونی با چهارمین الگوی هیز برازش دارند (Hayes, 2013) (شکل 1 را ببینید). برای آزمون اثر غیرمستقیم، از روش بوت‌استراپ با ۵۰۰۰ تکرار استفاده شد. در این الگو که عدالت‌باوری و سه ویژگی تاریک شخصیت متغیرهای کمکی[4] بودند، اثر غیرمستقیم سادیسم همگانی بر سرزنش قربانی با میانجی­گری لذت سادیستیک (32/0 = b، 06/0 = SE، فاصلۀ اطمینان 95 درصدی: 20/0 تا 44/0) و کمبود همدلی (25/0 = b، 11/0 = SE، فاصلۀ اطمینان 95 درصدی: 05/0 تا 47/0) معنا­دار بود. این امر نشان می­دهد سادیسم همگانی سبب شده است آزمودنی­ها سرزنش قربانی بیشتری انجام دهند؛ «زیرا» لذت سادیستیک زیاد و همدلی کم بوده است. به سخن دیگر، سادیسم همگانی از راه لذت سادیستیک و کمبود همدلی سرزنش قربانی را پیش‌بینی کرده است. بر این پایه، همۀ فرضیه‌های هفت­گانۀ پژوهش کنونی تأیید شدند.

همان­گونه که شکل (1) نشان می­دهد، سادیسم همگانی بر لذت سادیستیک و لذت سادیستیک نیز بر سرزنش قربانی اثر مستقیم و مثبت دارد. از سوی دیگر، سادیسم همگانی بر همدلی با قربانی، و همدلی با قربانی بر سرزنش قربانی اثر مستقیم و منفی دارد. اثر مستقیم سادیسم همگانی بر سرزنش قربانی معنادار است اما اندازۀ این اثر کوچک است. بنابراین، سادیسم همگانی به طور غیرمستقیم و از راه افزایش لذت سادیستیک و کاهش همدلی با قربانی بر سرزنش قربانی اثر گذاشته است. از این رو، همۀ فرضیه‌های هفت­گانۀ پژوهش کنونی تأیید شدند.

شکل 1  

رابطۀ سادیسم همگانی و سرزنش قربانی از راه لذت سادیستیک و کمبود همدلی. عددها ضریب‌های استاندارد رگرسیون (β) هستند.

Figure 1

The Relationship Between Everyday Sadism and Victim Blaming through Sadistic Pleasure and Lack of Empathy. Numbers Represent Standardized Regression Coefficients (Β)

05/0 *p <، 001/0 p <.***

 بحث

عدالت­باوری تا کنون تنها نظریه­ای بوده که پدیدۀ سرزنش قربانی را توضیح داده است (Lerner, 1980)، اما پژوهش کنونی برای این پدیده یک توضیح دوم پیشنهاد و آن را آزمون کرد: سادیسم همگانی. پژوهش کنونی به این فرضیه رسید که عدالت­باوری تنها علت سرزنش قربانی نیست و این پدیده می­تواند برآمده از سادیسم همگانی انسان‌ها نیز باشد. پژوهش کنونی پیش­بینی کرد کسانی که سادیسم همگانی زیادی دارند با لذت‌بردن از رنج یک قربانی و همدلی‌نداشتن با او بیشتر از دیگران دست به سرزنش قربانیان بی­گناه می‌زنند و یافته­ها نشان دادند اولاً، سادیسم همگانی، حتی پس از کنترل آماری عدالت­باوری و دیگر ویژگی­های تاریک شخصیت، با سرزنش قربانی رابطۀ مثبت دارد و می­تواند سرزنش قربانی را پیش­بینی کند، و دوماً، سادیسم همگانی از راه لذت سادیستیک و کمبود همدلی، سرزنش قربانی را افزایش می­دهد. این یافته­ها افزون بر همسازی با فرضیه­های پژوهش کنونی، با یافته­های پژوهش­های پیشین نیز هم­راستا هستند: پژوهشی که نشان داده است کسانی که سادیسم همگانی زیاد دارند رفتار مجرمانه علیه یک قربانی را چندان غیراخلاقی داوری نمی­کنند، زیرا از بی­رحمی علیه دیگران لذت می­برند (Trémolière & Djeriouat, 2016)، پژوهش­هایی که نشان داده­اند کسانی که سادیسم همگانی زیاد دارند نه تنها نمی­توانند با رنج دیگران همدلی کنند (Buckels et al., 2013)، بلکه از رنج دیگران لذت هم می­برند (Paulhus, 2014) و هر اندازه این رنج بیشتر باشد لذت آنها نیز بیشتر می­شود (Chester et al., 2019)، پژوهشی که نشان داده است کسانی که سادیسم همگانی زیاد دارند رنج دیگران را به­درستی درک نمی­کنند، زیرا نه از نگاه احساسی و عاطفی، بلکه از نگاه عقلی و منطقی به این رنج می­نگرند (Hart et al., 2022)، و پژوهش­هایی که یا نتوانستند رابطۀ مثبت عدالت­باوری و سرزنش قربانی را ببینند (Callan et al., 2014; Harvey et al., 2014) یا به یافته­هایی رسیدند که نشان­دهندۀ رابطۀ منفی این دو متغیر است ( Callan et al., 2007; Lens et al., 2014).

چرا سادیسم همگانی سرزنش قربانی را افزایش می­دهد؟ پژوهش کنونی نشان داد کسانی که سادیسم همگانی در آنها زیاد است، از یک سو، از رنج و درد دیگران لذت سادیستیک می‌برند و از سوی دیگر، با کسانی که دچار رنج و درد می­شوند همدلی چندانی ندارند. لذت سادیستیک سبب می‌شود رنج و درد قربانیان بی­گناه برای ما «خوشایند باشد» و کمبود یا نبود همدلی سبب می‌شود این رنج و درد برای ما «ناخوشایند نباشد». در واقع، متغیرهای میانجی پژوهش کنونی (لذت سادیستیک و کمبود همدلی) به­خوبی می­توانند یافته­های پژوهش کنونی را تبیین کنند و به ما نشان دهند چرا سادیسم همگانی می‌تواند عاملی مهم در افزایش سرزنش قربانیان بی­گناه باشد.

با آنکه باور به جهانی عادل مدت‌هاست به‌ عنوان یک سازوکار روان‌شناختی برای توضیح سرزنش قربانیان بی‌گناه مطرح بوده است، این تبیین همچنان ناکامل به‌ نظر می‌رسد. یافته‌های پژوهشی گوناگونی نشان داده‌اند نظریۀ عدالت‌باوری نمی‌تواند به‌تنهایی و در همۀ زمینه‌ها پدیدۀ سرزنش قربانی را به‌درستی توضیح دهد، به ‌ویژه در موقعیت‌هایی که عوامل فرهنگی، هیجانی و انگیزشی نقشی برجسته‌ دارند. پژوهش کنونی تلاش کرد تا چارچوب نظری موجود را گسترش دهد و سادیسم همگانی - یعنی یک ویژگی پایدار اما خفیف شخصیت که در آن فرد از دیدن رنج دیگران لذت می‌برد - را به ‌عنوان یک عامل روان‌شناختی مکمل برای درک بهتر پدیدۀ سرزنش قربانی پیشنهاد کند.

پژوهش حاضر بر پایۀ شواهدی جدید شکل گرفته است که نشان می‌دهند افرادی که در سادیسم همگانی نمرۀ بالایی دارند، نه فقط بیشتر دست به رفتارهای ضد اجتماعی می‌زنند، بلکه توانایی همدلی با دیگران را نیز از دست داده‌اند و رنج دیگران را با نوعی فاصله‌گیری عاطفی و حتی لذت شخصی درک می‌کنند. این ویژگی عاطفی-شناختی می‌تواند قضاوت اخلاقی را دگرگون کند و به سرزنش قربانی منجر شود، نه برای دفاع از باور به عدالت، بلکه به‌ خاطر تجربۀ نوعی لذت. برخلاف عدالت‌باوری که عمدتاً انگیزشی و متأثر از فرهنگ است، سادیسم همگانی از مسیر فقدان همدلی و پاسخ هیجانی لذت‌بخش عمل می‌کند و از این ‌رو، می‌تواند مسیر موازی و مکملی برای سرزنش قربانی فراهم آورد.

این پژوهش با بررسی دو متغیر لذت سادیستیک و همدلی کم به‌ عنوان میانجی‌های رابطۀ بین سادیسم همگانی و سرزنش قربانی، و نیز با کنترل متغیرهای عدالت‌باوری و سه ویژگی تاریک دیگر شخصیت (سایکوپاتی، ماکیاولیسم و خودشیفتگی)، الگویی جدید و هیجان‌محور برای درک این پدیده ارائه می‌دهد. این چارچوب نظری می‌تواند به تبیین یافته‌های متناقض در پژوهش‌های گذشته کمک و ریشه‌های هیجانی فاصله‌گیری اخلاقی از قربانیان بی‌گناه را روشن‌تر کند. در نهایت، هدف پژوهش آن بود که نشان دهد چگونه گرایش‌های سادیستیک پنهان در شخصیت‌های به‌هنجار می‌توانند شناخت اجتماعی و داوری اخلاقی ما را دربارۀ رنج دیگران شکل دهند.

از یافته­های پژوهش کنونی می­توان برای کاهش پدیدۀ زیان­بار سرزنش قربانی بهره­برداری کرد. تا کنون تنها راه پیشنهادی برای کاهش سرزنش قربانی این بوده است که قربانیان بی­گناه باید به ­گونه­ای به مردم نشان داده شوند که عدالت­باوری مردم را به چالش نکشند یا اگر هم عدالت­باوری مردم با دیدن قربانیان بی­گناه به چالش کشیده شد، راه­های دیگری (به‌جز سرزنش قربانی) برای بازگرداندن باور به عدالت این دنیایی به مردم آموزش داده شود ( Kay et al., 2005; Savani et al., 2011; van den Bos & Maas, 2009). اما یافته­های پژوهش کنونی نشان داد یک راه دیگر برای کاهش سرزنش قربانی این است که قربانیان بی­گناه به ­گونه­ای به مردم نشان داده شوند که کمترین لذت سادیستیک و بیشترین همدلی را در مردم بیافرینند. همچنین، هنگام گزینش برای شغل­هایی که با قربانیان سروکار دارند (قضاوت و وکالت، پلیس، مددکاری اجتماعی، کار در خیریه­ها و مانند آنها)، درخواست­کنندگان باید از نظر سادیسم همگانی غربالگری شوند. افزون بر اینها، می­توان راهبردهایی برای افزایش همدلی (و در نتیجه، کاهش لذت سادیستیک) به کسانی که سادیسم همگانی زیاد دارند آموزش داد؛ زیرا پژوهش نشان داده است کسانی که سادیسم همگانی زیاد دارند فقط انگیزۀ همدلی «خودکار» با قربانیان بی­گناه را ندارند، اما اگر در این باره به آنها آموزش و دستور داده شود می­توانند با دیگران همدلی داشته باشند (Lui et al., 2020). نمونه­هایی از راهبردهای افزایش همدلی عبارت‌اند از: شناسایی و ابراز احساس­ها هنگام رویارویی با رنج دیگران، خود را جای قربانی گذاشتن و از چشم او به جهان نگریستن، نقش قربانی را بازی ‌کردن، به ­دست آوردن اطلاعات کامل دربارۀ قربانی و خواندن داستان­های احساس­برانگیز دربارۀ سختی­های زندگی یک قربانی بی­گناه ( Sassenrath et al., 2023; Weisz & Zaki, 2017).

 کاربرد یافته­های پژوهش کنونی فقط دربارۀ کسانی که سادیسم همگانی زیاد دارند نیست؛ زیرا همان­گونه که در مقدمه آمد، لذت سادیستیک با شادن­فرویده به معنای لذت از بدبختی­های دیگران که احساس رضایت از خود را افزایش می‌دهد، هم‌پوشانی دارد ( Greenier, 2018; Lange & Boecker, 2019; Schumpe & Lafrenière, 2016; Smith et al., 2009; van Dijk et al., 2011; Wei & Liu, 2020). پس یافته­های پژوهش کنونی کابردی گسترده­تر دارند، زیرا به پدیدۀ رایج شادن­فرویده نیز ارتباط پیدا می­کنند. اگرچه شادن­فرویده برخلاف لذت سادیستیک کارکرد مثبت هم دارد، به این شکل که مقایسۀ خود با دیگران را آسان و به خودسازی و خودافزایی کمک می­کند ( Boecker et al., 2022; van Dijk et al., 2015)، می­تواند به سرزنش قربانیان بی­گناه نیز بینجامد.

یافته­های پژوهش کنونی باید در کنار محدودیت­های آن دیده شوند و این محدودیت­ها جهت­گیری پژوهش­های آیندۀ این حوزه را روشن می­کنند: نخست آنکه یافته‌های پژوهش کنونی فقط به جامعۀ بزرگسالان قابل تعمیم هستند، دوم آنکه پژوهش کنونی فقط همبستگی سادیسم همگانی و سرزنش قربانی را نشان داد. درست است که از یک سو، سادیسم همگانی را نمی­توان دستکاری آزمایشی کرد و از سوی دیگر، سرزنش قربانی نمی­تواند علت سادیسم همگانی باشد (یعنی جهت علیت روشن است)، اما پژوهش­های آینده می­توانند با دستکاری متغیرهای میانجی پژوهش کنونی (یعنی با کاستن از لذت سادیستیک و افزودن بر همدلی با قربانی) ببینند که آیا رابطۀ سادیسم همگانی و سرزنش قربانی تعدیل می­شود یا خیر (Jacoby & Sassenberg, 2011). از آنجا که راهبردهای افزایش همدلی می­توانند به کاهش لذت سادیستیک کمک کنند ( Lui et al., 2020; Weisz & Zaki, 2017)، پژوهش­های آینده می­توانند پیش از آنکه آزمودنی­ها داستانک­های پژوهش کنونی را بخوانند این راهبردها را به آنان آموزش دهند.

سوم آنکه متغیرهای دیگری هم هستند که می­توانند رابطۀ سادیسم همگانی و سرزنش قربانی را کم و زیاد کنند اما در پژوهش کنونی بررسی نشدند. برای نمونه، نزدیکی ما به شخص قربانی (ناآشنا، دوست، همسر، فرزند، ...) و اینکه چگونه قربانی‌شدن او را دیده­ایم (در داستان، در فضای مجازی، در تلویزیون، ازنزدیک، ...) متغیرهایی هستند که می­توانند رابطۀ سادیسم همگانی و سرزنش قربانی را تعدیل کنند (Sassenrath et al., 2023). در پژوهش کنونی همۀ قربانی­ها ناآشنایانی بودند که آزمودنی­ها داستان قربانی‌شدن آنها را خواندند، اما پژوهش­های آینده می­توانند نقش دیگر متغیرها در رابطۀ سادیسم همگانی و سرزنش قربانی را بررسی کنند.

و چهارم آنکه سرزنش قربانی در پژوهش کنونی به طور مستقیم اندازه­گیری شد، یعنی آشکارا از آزمودنی­ها پرسیده شد تا چه اندازه قربانی را مسئول و مقصر می­دانند. از آنجا که این روش اندازه­گیری متغیرهای روانی و اجتماعی کاستی­هایی دارد (Gawronski & Houwer, 2014)، پژوهش­های آینده می­توانند سرزنش قربانی را با روش­های غیرمستقیم و نامحسوس اندازه­گیری کنند. برای نمونه، در یک پژوهش هنگامی که از آزمودنی­ها خواسته شد تا جایی که می­توانند جزئیات داستان یک قربانی بی­گناه را به یاد بسپارند، آزمودنی­هایی که آن قربانی را بیشتر سرزنش کردند جزئیات کمتری به یاد آوردند، زیرا او را گناه­کار می­دانستند و از این ­رو، مایل نبودند ذهن خود را درگیر فرایند دشوار به یادسپاری کنند و جزئیاتی را به یاد آورند که شاید بتواند جلوی قربانی‌شدن دیگران را بگیرد (Sassenrath et al., 2023). پس پژوهش­های آینده می­توانند سرزنش قربانی را به شکل میزان یادآوری جزئیات داستانک­های پژوهش کنونی تعریف عملیاتی کنند.

 [1] conditional process modelling

[2] Open Science Framework

[3] نشانی دوم: drive.google.com/drive/folders/1GL-RibfsDUvE5ESxhpYcwjksadHugjxD

[4] covariate

[1] «گفتا که که­را کشتی تا کشته شدی زار؟ تا باز که او را بکشد آن که تو را کشت؟» (Naser Khusraw, 2008).

«...هر کسی آن دِرَوَد عاقبت کار که کِشت» (Hafez, 2007).

[2] schadenfreude

[3] conditional process modelling

[4] porsline.ir

[5] در برخی از پرسش­ها از آزمودنی­ها خواسته شد تا فقط پاسخ دهند «کاملاً موافق»، و آزمودنی­هایی که پاسخی دیگر دادند به عنوان کسانی که دقت و توجه کافی نداشته­اند از پژوهش کنار گذاشته شدند.

[6] Comprehensive Assessment of Sadistic Tendencies (CAST)

[7] Belief in a Just-World Questionnaire (BJWQ)

[8] Short Dark Triad Questionnaire (SD3Q)

[9] porsline.ir

[10] در برخی از پرسش­ها از آزمودنی­ها خواسته شد تا فقط پاسخ دهند «کاملاً موافق»، و آزمودنی­هایی که پاسخی دیگر دادند به عنوان کسانی که دقت و توجه کافی نداشته­اند از پژوهش کنار گذاشته شدند.