نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد روانشناسی بالینی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اصفهان (خوراسگان)، اصفهان، ایران
2 استادیار، گروه روانشناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اصفهان (خوراسگان)، اصفهان، ایران
چکیده
کلیدواژه‌ها
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
The present study aimed to examine a structural model of subjective well-being based on hedonic and meaning in life beliefs, with the mediating role of resilience among university students. The research employed a descriptive-correlational design using structural equation modeling. The statistical population included students of Islamic Azad University, Isfahan Branch, during the 2024–2025 academic year, of whom 495 were selected using convenience sampling. Participants completed the Subjective Happiness Scale, the Hedonic Beliefs Scale, the Meaning in Life Questionnaire, and the Connor-Davidson Resilience Scale. Results of structural equation modeling indicated that both hedonic and meaning in life beliefs had significant direct effects on subjective well-being. Furthermore, bootstrap analyses showed that resilience played a significant mediating role in the relationship between hedonic and meaning in life beliefs and subjective well-being. Based on these findings, hedonic and meaning in life beliefs are influential factors in students’ subjective well-being, and resilience is a key determinant in explaining these relationships. Therefore, in addition to strengthening resilience, interventions focusing on restructuring hedonic beliefs and enhancing meaning and life purpose may serve as effective strategies to promote subjective well-being and psychological adjustment among students.
Introduction*
Subjective well-being reflects individuals’ evaluations of their lives and encompasses both cognitive judgments and emotional experiences (Diener, 1984). During university, students encounter academic, social, and developmental demands that may affect their psychological adjustment and happiness. Identifying psychological factors associated with student well-being is therefore important. Hedonic beliefs concern the value individuals place on experiencing pleasure and positive emotions. Hedonic and eudaimonic orientations have been linked to well-being, although they represent distinguishable approaches to living well (Huta & Ryan, 2010). Meaning in life, in turn, reflects the experience of purpose and significance and is associated with psychological functioning (Steger et al., 2006). Resilience may help individuals adapt to stress and maintain or regain psychological functioning when facing difficulties (Rutter, 1987). Although these constructs have theoretical relevance to happiness, the pathways connecting them require further examination. The present study therefore investigated whether hedonic beliefs and meaning in life were associated with subjective happiness and whether resilience mediated these relationships among university students.
Method
The study used a descriptive-correlational design and structural equation modeling. The statistical population comprised students enrolled at Islamic Azad University, Isfahan Branch, during the first semester of the 2024–2025 academic year. Using convenience sampling, the researchers distributed 520 questionnaires. After excluding 25 invalid questionnaires, the final sample consisted of 495 students. Of the participants, 55.65% were women and 44.44% were men. Regarding age, 328 participants (66.4%) were 18–25 years old, 95 (19.2%) were 26–33, 42 (8.4%) were 34–41, 22 (4.4%) were 42–49, and eight (1.6%) were 50–57 years old.
The researchers collected data using four self-report instruments. The Subjective Happiness Scale consisted of four items and demonstrated a Cronbach’s alpha of .82 in the present study. The 24-item Hedonic Beliefs Scale assessed savoring the present moment, anticipating pleasure, and reminiscing about pleasurable experiences; its Cronbach’s alpha was .84. The Meaning in Life Questionnaire assessed meaning in life, with an internal consistency coefficient of .88. The 25-item Connor–Davidson Resilience Scale assessed resilience and demonstrated a Cronbach’s alpha of .86. The researchers analyzed descriptive statistics, correlations, and the proposed structural model. Bootstrap analysis was used to examine the indirect effects through resilience. Model fit was evaluated using multiple fit indices.
Results
Descriptive analyses showed that the mean score for subjective happiness was 11.38 (SD = 7.457). The mean scores for hedonic beliefs, meaning in life, and resilience were 19.28 (SD = 4.873), 18.07 (SD = 7.783), and 54.75 (SD = 14.602), respectively. Correlation analyses revealed significant positive associations between subjective happiness and all three dimensions of hedonic beliefs: savoring the present moment (r = .579), anticipating pleasure (r = .624), and reminiscing about pleasurable experiences (r = .619). Subjective happiness was also positively correlated with the presence of meaning (r = .614) and the search for meaning (r = .668). Furthermore, all five reported resilience dimensions were positively correlated with subjective happiness, including personal competence (r = .601), trust in instincts (r = .567), tolerance of negative emotions (r = .679), positive acceptance of change (r = .518), and secure relationships (r = .505). All reported correlations were statistically significant at p < .01. Structural equation modeling indicated that hedonic beliefs had a significant positive direct effect on subjective happiness (β = .443, SE = .056, test statistic = 11.879, p = .001). Meaning in life also had a significant positive direct effect (β = .298, SE = .113, test statistic = 3.928, p = .001). Resilience was likewise positively associated with subjective happiness in the structural model (β = .302, SE = .166, test statistic = 3.809, p = .001). The direct path estimates are presented in Table 1.
Table 1
Direct effects in the structural model
Predictive path
β
SE
Test statistic
p
Hedonic beliefs → Subjective happiness
.443
.056
11.879
.001
Meaning in life → Subjective happiness
.298
.113
3.928
.001
Resilience → Subjective happiness
.302
.166
3.809
.001
Note. β = path coefficient; SE = standard error. The coefficients are reproduced as reported in the study.
Bootstrap analyses indicated significant indirect effects of hedonic beliefs on subjective happiness through resilience (p = .009) and of meaning in life on subjective happiness through resilience (p = .018). These findings supported the proposed mediating role of resilience in both relationships. The indirect effects are summarized in Table 2.
Table 2
Bootstrap results for indirect effects through resilience
Indirect path
p
Hedonic beliefs → Resilience → Subjective happiness
.009
Meaning in life → Resilience → Subjective happiness
.018
Note. The reported significance values are reproduced from the manuscript. Confidence intervals and indirect-effect estimates should be added after verifying the corresponding values in the original results table.
The proposed model demonstrated acceptable fit to the observed data. The chi-square-to-degrees-of-freedom ratio was 2.092, CFI = .972, IFI = .913, NFI = .914, RMSEA = .054, AGFI = .911, and GFI = .925. Overall, the findings supported the proposed relationships among hedonic beliefs, meaning in life, resilience, and subjective happiness in the sampled university students.
Conclusion
The findings indicate that hedonic beliefs and meaning in life are positively associated with subjective happiness among university students, while resilience represents a relevant factor in these relationships. The results are consistent with theoretical perspectives that distinguish the pursuit of pleasurable experiences from the pursuit of meaning and purpose while recognizing that both can contribute to well-being (Huta & Ryan, 2010; Steger et al., 2006). Students who value positive experiences may be more attentive to enjoyable aspects of daily life, whereas a stronger sense of meaning may help them organize their experiences around personally significant goals. Resilience may help students respond more adaptively to academic and personal challenges, potentially supporting the relationship between these psychological resources and happiness.
The significant indirect effects suggest that resilience may partly explain how hedonic beliefs and meaning in life relate to subjective happiness. This interpretation is consistent with the conceptualization of resilience as a process involving adaptation to adversity and the maintenance or recovery of psychological functioning (Rutter, 1987). However, because the study used a cross-sectional, correlational design, the findings do not establish causal relationships or confirm that changes in hedonic beliefs or meaning in life lead to changes in resilience or happiness. The findings may inform student well-being initiatives that encourage constructive engagement with positive experiences, clarify personal values and life goals, and strengthen adaptive responses to stress. Such programs should be evaluated empirically before their effectiveness is assumed. The study also had limitations. Participants were recruited from a single university using convenience sampling, which limits the generalizability of the findings. Data were collected at one time point, preventing examination of temporal changes and causal pathways. Future studies could use longitudinal or intervention designs, recruit students from multiple universities, and examine additional potential mediators, such as emotion regulation, to clarify how hedonic beliefs and meaning in life are associated with subjective happiness.
Ethical Consideration
This study was approved by the Research Ethics Committee of the Islamic Azad University, Isfahan (Khorasgan) Branch (Ethics Code: IR.IAU.KHUISF.REC.1404.134).
Compliance with Ethical Guidelines
Participation in the study was voluntary. Participants were informed about the purpose of the study, and the confidentiality of their responses was maintained. Informed consent was obtained from all participants before data collection.
Authors’ Contributions
Mohammad Pouya Amiri contributed to data collection and manuscript writing. Amin Barazandeh conducted the statistical analyses. Mohammad Erfan Tahsiri contributed to manuscript writing and scientific supervision.
Conflict of Interest
The authors declare no conflict of interest.
Funding
This research received no external funding.
Acknowledgment
The authors would like to thank all students who participated in this study for their cooperation.
*. Corresponding author
کلیدواژه‌ها [English]
جامعۀ دانشجویی، به عنوان یکی از جمعیت‌های کلیدی در ساختار آیندۀ جوامع، با چالش‌های تحولی، هیجانی و اجتماعی مواجه است که آثار آن ممکن است فراتر از دورۀ تحصیل تداوم یابد. دانشجویان به مثابۀ نیروی متخصص و عامل پیش‌برندۀ توسعه در ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی محسوب می‌شوند و توجه به سلامت روان و بهزیستی آنان تأثیری مستقیم بر مسیر پیشرفت جوامع دارد (Liao et al., 2025). از سوی دیگر، دوران دانشجویی مرحله‌ای مملو از تحولات اساسی در زندگی فردی است که با فاصله‌گیری از محیط خانوادگی، مواجهه با فشارهای تحصیلی و اجتماعی و شکل‌گیری هویتی مستقل همراه می‌شود (تحسیری و همکاران، 1404). در این میان، شادکامی ذهنی[1] به عنوان یکی از شاخص‌های محوری بهزیستی روان‌شناختی، نقشی تعیین‌کننده در سازگاری دانشجویان با این تحولات ایفا می‌کند و می‌تواند بر عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی و سلامت روان آنان اثرگذار باشد (Pan et al., 2025)؛ از این رو، بررسی شادکامی ذهنی در جامعۀ دانشجویی نه فقط بیانگر وضعیت روان‌شناختی آنان، بلکه بازتابی از کیفیت سرمایۀ انسانی آیندۀ جامعه است.
شادکامی ذهنی به ارزیابی کلی فرد از کیفیت زندگی خود اشاره دارد و بازتابی از احساس و قضاوت فرد دربارۀ میزان لذت، رضایت و خرسندی از زندگی خویش است. این سازۀ روان‌شناختی شامل دو مؤلفۀ اصلی است: بُعد شناختی که به رضایت از زندگی مربوط می‌شود و بُعد هیجانی که تعادل میان تجربۀ هیجان‌های مثبت و منفی را در بر می‌گیرد (Diener, 1984; OECD, 2025). پژوهش‌ها نشان می‌دهند افرادی که از سطوحی بالاتر از شادکامی ذهنی برخوردار هستند، در مواجهه با استرس‌ها و رویدادهای آسیب‌زا تاب‌آوری بیشتری از خود نشان می‌دهند، از راهبردهای مقابله‌ای مؤثرتر بهره می‌گیرند و در برابر درد و رنج جسمی تحمل‌پذیرتر هستند. افزون بر این، یافته‌های مطالعات اخیر حاکی از آن است که شادکامی ذهنی بالاتر با تنظیم هیجانی کارآمدتر و افزایش پذیرش تجربه‌های ناخوشایند همراه است (Ong et al., 2024). بر اساس آنچه گفته شد، شناسایی عوامل مؤثر بر شادکامی ذهنی می‌تواند اهمیتی بسزا در سلامت روان و بهزیستی روان‌شناختی افراد داشته باشد. پژوهش‌های اخیر نشان داده‌اند یکی از عوامل مؤثر بر شادکامی ذهنی، باورهای لذت‌جویی[2] است (Choi et al., 2025; Gladstone et al., 2024; van Halem et al., 2024). باورهای لذت‌جویی، نگرش‌ها و باورهای فرد دربارۀ اهمیت تجربۀ لذت، هیجانات مثبت و اجتناب از ناراحتی است که انتخاب‌ها و رفتارهای او را برای افزایش رضایت و خوشایندی روزمره هدایت می‌کند (Huta & Ryan., 2010; van Halem et al., 2024).
پژوهش‌ها نشان داده‌اند باورهای لذت‌جویی، به عنوان یکی از سازه‌های محوری روانشناسی مثبت، نه فقط باعث افزایش شادکامی ذهنی می‌شوند، بلکه نقشی تعیین‌کننده در ارتقای کیفیت زندگی افراد نیز ایفا می‌کنند (van Halem et al., 2024). علاوه بر این، شواهد پژوهشی نشان می‌دهد افراد با باورهای قوی‌تر به تجربۀ لذت، سطوحی بالاتر از رضایت از زندگی و هیجانات مثبت را گزارش می‌کنند و انعطاف‌پذیری بیشتری در مواجهه با فشارها و استرس‌ها دارند (Gladstone et al., 2024).
با این حال، تجربۀ لذت صرفاً از طریق هیجانات مثبت کوتاه‌مدت نمی‌تواند شادکامی ذهنی پایدار و رضایت عمیق زندگی را تضمین کند (Abo Shereda et al., 2025). دست‌یابی به رضایت و هدفمندی طولانی‌مدت نیازمند حضور معنا و جهت‌گیری‌های ارزشمند زندگی است (Bi & Wong, 2025). معنا در زندگی[3]، به عنوان شاخصی از هدفمندی و تجربۀ زندگی معنادار، ظرفیت فرد را برای هم‌سوسازی لذت‌های کوتاه‌مدت با اهداف و ارزش‌های بلندمدت افزایش می‌دهد (Uzun & Arslan, 2025) و به این ترتیب، اثر باورهای لذت‌جویی بر شادکامی ذهنی را تقویت یا تعدیل می‌کند (Choi et al., 2025).
معنا در زندگی به عنوان یکی از مؤلفه‌های بنیادین بهزیستی روان‌شناختی، نقشی اساسی در سلامت روان، رضایت پایدار از زندگی و تجربۀ شادکامی عمیق ایفا می‌کند (Baykal et al., 2026). پژوهش‌ها نشان داده‌اند ادراک معنا با سطوح پایین‌تر افسردگی و اضطراب، تنظیم هیجانی کارآمدتر، امیدواری بیشتر و عملکرد روان‌شناختی مطلوب‌تر همراه است و افراد برخوردار از زندگی معنادار، توانایی بیشتری برای مواجهۀ سازگارانه با چالش‌ها و فشارهای زندگی دارند (Steger, 2012). در واقع، معنا در زندگی با فراهم‌سازی چارچوبی منسجم برای تفسیر تجربه‌ها، به افراد کمک می‌کند تا رنج‌ها و ناکامی‌ها را در بستر اهداف و ارزش‌های شخصی معنا کنند و از این طریق، ثبات هیجانی، شادکامی و رضایت از زندگی درازمدت‌تری را تجربه کنند (Uzun & Arslan, 2025).
اما آنچه در پژوهش‌های قبلی به آن کمتر توجه شده، بررسی مکانیسم‌های میانجی در این روابط است. در این پژوهش، تاب‌آوری[4] به عنوان نقش میانجی در رابطۀ بین باورهای لذت‌جویی و معنا در زندگی با شادکامی ذهنی در دانشجویان را بررسی می‌کنیم. بر اساس رویکرد فرایندی، تاب‌آوری به عنوان مجموعه‌ای از فرایندهای سازگارانه تعریف می‌شود که به فرد امکان می‌دهد، با وجود مواجهه با عوامل خطر، فشارهای مزمن و موقعیت‌های تنش‌زا، تعادل روان‌شناختی و کارکردی خود را حفظ یا پس از اختلال، آن را بازیابی کند (Rutter, 1987)؛ بنابراین، تاب‌آوری سازه‌ای پویا، زمینه‌مند و چندبُعدی است که در بستر تعامل مستمر میان منابع فردی، تنظیم هیجانی، نظام‌های معنایی و حمایت‌های اجتماعی شکل می‌گیرد و نه صرفاً در نتیجۀ برخورداری از صفات شخصیتی پایدار (Heinz et al., 2025). شواهد پژوهشی نشان می‌دهد افرادی که از سطوحی بالاتر از تاب‌آوری برخوردار هستند، توانایی بیشتری در تنظیم هیجان، مدیریت استرس و تعادل ذهنی دارند و در نتیجه، سطوحی بالاتر از رضایت از زندگی را تجربه می‌کنند. در عین حال، اهمیت رسیدگی به شادکامی ذهنی و سازوکارهای مؤثر بر آن زمانی برجسته‌تر می‌شود که شیوع زیاد افسردگی و پیامدهای گستردۀ آن بر عملکرد تحصیلی، روابط بین‌فردی، سلامت جسمانی و کیفیت زندگی دانشجویان در نظر گرفته شود (Baykal et al., 2026). افسردگی با تضعیف هیجانات مثبت (Seligman et al., 2005)، کاهش معنا و هدفمندی و افت منابع روان‌شناختی سازگارانه، نه فقط تجربۀ بهزیستی را مختل می‌کند، بلکه مسیر رشد فردی و اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد (Yıldırım et al., 2025). از این نظر، تمرکز صرف بر کاهش نشانه‌های آسیب‌شناختی کافی نیست و توجه هم‌زمان به تقویت شادکامی ذهنی و عوامل ارتقادهندۀ آن، رویکردی پیشگیرانه و ارتقای در سلامت روان محسوب می‌شود؛ از این رو، شناسایی متغیرهایی همچون باورهای لذت‌جویی، معنا در زندگی و تاب‌آوری و تبیین روابط ساختاری میان آنها می‌تواند مبنای نظری و تجربی ارزشمندی برای طراحی مداخلات روان‌شناختی فراهم آورد که هدف آنها نه فقط کاهش رنج روانی، بلکه افزایش سازگاری، کارکرد بهینه و کیفیت پایدار زندگی در جمعیت دانشجویی است. در این زمینه، به نظر می‌رسد تقویت باورهای لذت‌جویی و معنا در زندگی، از طریق افزایش تاب‌آوری، می‌تواند به بهبود شادکامی ذهنی دانشجویان منجر شود؛ بنابراین، همانطور که در شکل 1 مشخص است، این پژوهش به این پرسش پاسخ می‌دهد که آیا تاب‌آوری در رابطۀ بین باورهای لذت‌جویی و معنای زندگی با شادکامی ذهنی در دانشجویان نقش میانجی دارد. شکل 1 مدل پیشنهادی این پژوهش را در رابطه با مباحث مطرح‌شده نشان می‌دهد.
شکل 1
مدل پیشنهادی پژوهش
Figure 1
Proposed Research Model
روش
روش پژوهش، جامعۀ آماری و نمونه: پژوهش حاضر یک پژوهش توصیفی از نوع همبستگی بر اساس الگوی معادلات ساختاری است. جامعۀ آماری این پژوهش را کلیۀ دانشجویان دانشگاه آزاد اصفهان تشکیل داده است که در نیمسال اول سال تحصیلی 1403-1404 مشغول به تحصیل بوده‌اند. به منظور تعیین حجم نمونه و با توجه به ماهیت همبستگی پژوهش، از فرمول پیشنهادی تاباچنیک و همکاران استفاده شد (Tabachnick et al., 2019).[5] بر این اساس، تعداد 520 پرسشنامه میان اعضای نمونه به شیوۀ در دسترس توزیع شد که به دلیل مخدوش‌بودن 25 عدد از پرسشنامه‌ها، تعداد 495 پرسشنامه قابل تجزیه‌وتحلیل بود. از میان شرکت‌کنندگان، ۶۵/۵۵ درصد زن و ۴۴/۴۴ درصد مرد بودند. همچنین، توزیع سنی نمونه به شرح زیر است: ۳۲۸ نفر (۶۶/۴ درصد) در گروه سنی ۱۸ تا ۲۵ سال، ۹۵ نفر (۱۹/۲ درصد) در گروه سنی ۲۶ تا ۳۳ سال، ۴۲ نفر (۸/۴ درصد) در گروه سنی ۳۴ تا ۴۱ سال، ۲۲ نفر (۴/۴ درصد) در گروه سنی ۴۲ تا ۴۹ سال و ۸ نفر (۱/۶ درصد) در گروه سنی ۵۰ تا ۵۷ سال قرار داشتند.
ابزار سنجش: پرسشنامۀ شادکامی ذهنی[6]: پرسشنامۀ شادکامی ذهنی که توسط لیبومیرسکی و لپر طراحی شده، دارای ۴ گویه است و سطح اندازه‌گیری آن فاصله‌ای است و در قالب پرسش‌های بسته‌پاسخ با مقیاس لیکرت ۷درجه‌ای طراحی شده است (Lyubomirsky & Lepper, 1999). در این مقیاس، پاسخ‌ها در دامنه‌ای از ۱ (کاملاً مخالفم) تا ۷ (کاملاً موافقم) نمره‌گذاری می‌شوند. لیبومیرسکی و لپر روایی محتوایی و سازۀ مطلوب این پرسشنامه را تأیید و پایایی آن را با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ در بازۀ 86/0 تا 88/0 گزارش کرده‌اند (Lyubomirsky & Lepper, 1999). در ایران نیز، مطالعات مختلف ویژگی‌های روان‌سنجی این ابزار را بررسی کرده‌اند؛ از جمله هاشمیان و همکاران (1386) که روایی همگرا و سازۀ پرسشنامه را تأیید و آلفای کرونباخ آن را بین 85/0 تا 89/0 گزارش کرده‌اند. در این پژوهش نیز، پایایی ابزار به روش آلفای کرونباخ 82/0 به دست آمد.
پرسشنامۀ باورهای لذت‌جویی[7]: پرسشنامۀ باورهای لذت‌جویی توسط برایانت تدوین شده و دارای ۲۴ گویه است (Bryant, 2003). این پرسشنامه سه بُعد لذت در لحظه، پیش‌بینی لذت و مرور خاطرات لذت‌بخش را ارزیابی می‌کند. پایایی ابزار در مطالعۀ اصلی با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برای کل مقیاس و زیرمقیاس‌ها در دامنۀ مطلوب گزارش شد و ضرایب آلفا برای خرده‌مقیاس‌ها بین 80/0 تا 94/0 به دست آمد که نشان‌دهندۀ همسانی درونی مناسب این پرسشنامه است. نسخۀ فارسی این پرسشنامه نیز توسط آقایی و همکاران هنجاریابی شده و ضریب آلفای کرونباخ برای کل مقیاس 92/0 و برای زیرمقیاس‌ها بین 85/0 تا 91/0 گزارش شده است (Aghaei et al. 2017). در این پژوهش نیز پایایی ابزار برای کل مقیاس به روش آلفای کرونباخ 84/0 به دست آمد.
پرسشنامۀ معنا در زندگی[8]: پرسشنامۀ معنا در زندگی توسط استگر و همکاران دارای 10 گویه است و در قالب پرسش‌های بسته‌پاسخ با مقیاس لیکرت 4درجه‌ای از «خیلی کم» تا «خیلی زیاد» تنظیم شده است (Steger et al., 2006). مجموع نمرات این پرسشنامه در دامنۀ ۰ تا 40 قرار می‌گیرد که نمرات بالاتر بیانگر سطحی بالاتر از معنا در زندگی هستند. این ابزار دو بُعد حضور معنا و جست‌وجوی معنا را می‌سنجد. در مطالعۀ اصلی، روایی سازۀ مناسب این پرسشنامه را تأیید و پایایی آن را با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برای کل مقیاس 80/0 گزارش کرده‌اند. در ایران نیز، مجدآبادی (1396) با بررسی ویژگی‌های روان‌سنجی نسخۀ فارسی این ابزار، روایی و پایایی مطلوب آن را تأیید و ضریب آلفای کرونباخ را برای کل مقیاس 72/0 گزارش کرده است. در این پژوهش نیز، پایایی به روش آلفای کرونباخ 88/0 به دست آمد.
پرسشنامۀ تاب‌آوری کانر و دیویدسون[9]: پرسشنامۀ تاب‌آوری کانر و دیویدسون دارای ۲۵ گویه است و در قالب پرسش‌های بسته‌پاسخ با مقیاس لیکرت ۵درجه‌ای از «کاملاً نادرست» تا «کاملاً درست» تنظیم شده است (Connor & Davidson, 2003). مجموع نمرات این پرسشنامه در دامنۀ ۰ تا ۱۰۰ قرار می‌گیرد که نمرات بالاتر بیانگر سطحی بالاتر از تاب‌آوری هستند. این ابزار پنج بُعد شایستگی شخصی، اعتماد به غرایز و تحمل عواطف منفی، پذیرش مثبت تغییر و روابط امن، کنترل و تأثیرات معنوی را می‌سنجد. در مطالعۀ اصلی، روایی سازۀ مناسب این پرسشنامه را تأیید و پایایی آن را با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برای کل مقیاس 89/0 گزارش کرده‌اند. در ایران نیز، بشارت (1386) با بررسی ویژگی‌های روان‌سنجی نسخۀ فارسی این ابزار، روایی و پایایی مطلوب آن را تأیید و ضریب آلفای کرونباخ را برای کل مقیاس 92/0 گزارش کرده است. در این پژوهش نیز، پایایی به روش آلفای کرونباخ 86/0 به دست آمد.
روش اجرا و تحلیل: پس از دریافت مجوزهای لازم، پژوهش مطابق اصول اخلاق پژوهش انجام شد.[10] نمونه‌ها به شیوۀ در دسترس از میان دانشجویان جامعۀ آماری انتخاب شدند. ملاک‌های ورود به پژوهش شامل تمایل داوطلبانۀ دانشجویان به شرکت و تکمیل پرسشنامه‌ها و ملاک‌های خروج از پژوهش شامل عدم پاسخ‌گویی به بیش از ۱۰ درصد پرسش‌ها، پشیمان‌شدن از مشارکت یا انصراف از ادامۀ همکاری بودند. پس از توضیح اهداف پژوهش و اخذ رضایت آگاهانه، پرسشنامه‌ها میان شرکت‌کنندگان توزیع شدند. تکمیل پرسشنامه‌ها به صورت داوطلبانه و محرمانه انجام شد. پس از جمع‌آوری پرسشنامه‌ها، داده‌ها کدگذاری و برای تحلیل آماده شدند. تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار AMOS و بر اساس الگوی معادلات ساختاری انجام شد. در این تحلیل، ابتدا داده‌ها از نظر نواقص و پراکندگی بررسی شدند و سپس، مدل مفهومی پژوهش آزمون شد تا روابط میان متغیرهای شادکامی ذهنی، باورهای لذت‌جویی، معنا در زندگی و تاب‌آوری مشخص شود.
یافته‌‌‌ها
در جدول 1، آماره‌های توصیفی مانند میانگین، انحراف معیار، بیشترین مقدار، کمترین مقدار، چولگی و کشیدگی شادکامی ذهنی، باورهای لذت‌جویی، معنا در زندگی و تاب‌آوری گزارش شده‌اند.
جدول 1
شاخص‌های توصیفی متغیرهای پژوهش
Table 1
Descriptive Statistics of the Study Variables
|
برجستگی |
چولگی |
انحراف معیار |
میانگین |
متغیر مورد سنجش |
|
428/0- |
600/0 |
457/7 |
38/11 |
شادکامی ذهنی |
|
738/1- |
109/0 |
873/4 |
28/19 |
باورهای لذت‌جویی |
|
306/1- |
046/0- |
783/7 |
07/18 |
معنا در زندگی |
|
008/1- |
660/0- |
602/14 |
75/54 |
تاب‌آوری |
همانطور که جدول 1 نشان می‌دهد میانگین نمرۀ شادکامی ذهنی، باورهای لذت‌جویی، معنا در زندگی و تاب‌آوری به ترتیب برابر 38/11، 28/19، 07/18، 75/54 است. همچنین، ضریب مردیا 482/2 و نسبت بحرانی 053/1 است؛ ضمن اینکه مقادیر چولگی و کشیدگی متغیرها در دامنۀ قابل قبول قرار دارند که بیانگر کفایت تقریب نرمال برای تحلیل‌های پارامتریک است. به منظور بررسی روابط بین متغیرهای پژوهش و اطمینان از فراهم‌بودن پیش‌فرض‌های لازم برای اجرای تحلیل مسیر، همبستگی بین شادکامی ذهنی، باورهای لذت‌جویی، معنا در زندگی و تاب‌آوری محاسبه شد که نتایج آن در جدول 2 ارائه شده است.
جدول 2
ماتریس همبستگی متغیرهای پژوهش
Table 2
Correlation Matrix of the Study Variables
|
|
متغیر مورد سنجش |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
10 |
11 |
|
1 |
شادکامی ذهنی |
1 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2 |
لذت در لحظه |
579/0 |
1 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
3 |
پیش‌بینی لذت |
624/0 |
157/0 |
1 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
4 |
خاطرات لذت‌بخش |
619/0 |
169/0 |
745/0 |
1 |
|
|
|
|
|
|
|
|
5 |
حضور معنا |
614/0 |
200/0 |
705/0 |
726/0 |
1 |
|
|
|
|
|
|
|
6 |
جست‌وجوی معنا |
668/0 |
323/0 |
728/0 |
757/0 |
735/0 |
1 |
|
|
|
|
|
|
7 |
شایستگی‌های‌شخصی |
601/0 |
235/0 |
769/0 |
748/0 |
745/0 |
635/0 |
1 |
|
|
|
|
|
8 |
اعتماد به غرایز |
567/0 |
109/0 |
708/0 |
779/0 |
738/0 |
728/0 |
811/0 |
1 |
|
|
|
|
9 |
تحمل عواطف منفی |
679/0 |
433/0 |
628/0 |
529/0 |
604/0 |
644/0 |
545/0 |
718/0 |
1 |
|
|
|
10 |
پذیرش مثبت تغییر |
518/0 |
812/0 |
335/0 |
313/0 |
318/0 |
447/0 |
249/0 |
323/0 |
448/0 |
1 |
|
|
11 |
روابط امن |
505/0 |
634/0 |
302/0 |
213/0 |
228/0 |
306/0 |
216/0 |
368/0 |
608/0 |
678/0 |
1 |
** معناداری در سطح 01/0
مطابق جدول 2، همۀ متغیرهای پژوهش با شادکامی رابطۀ مثبت و معنادار دارند.
جدول 3
ضرایب استاندارد و مستقیم در مدل پژوهش
Table 3
Standardized and Unstandardized Coefficients in the Research Model
|
مسیرهای مستقیم |
ضریب استاندارد |
خطای استاندارد |
آمارۀ آزمون |
سطح معناداری |
|
باورهای لذت‌جویی شادکامی ذهنی |
443/0 |
056/0 |
879/11 |
001/0 |
|
معنا در زندگی شادکامی ذهنی |
298/0 |
113/0 |
928/3 |
001/0 |
|
تاب‌آوری شادکامی ذهنی |
302/0 |
166/0 |
809/3 |
001/0 |
همانطور که در جدول 3 مشاهده می‌شود، ضریب استاندارد باورهای لذت‌جویی (443/0)، معنا در زندگی (298/0) و تاب‌آوری (302/0) بر شادکامی ذهنی اثر مستقیم و معنادار دارد. نتایج روش بوت‌استراپ در جدول 4 آمده است.
جدول 4
نتایج بوت‌استراپ باورهای لذت‌جویی و معنا در زندگی با میانجی‌گری تاب‌آوری بر شادکامی ذهنی
Table 4
Bootstrapping Results of Hedonistic Beliefs and Meaning in Life on Subjective Well-Being with the Mediating Role of Resilience
|
مسیرهای مستقیم |
حد پایین |
حد بالا |
معناداری |
|
باورهای لذت‌جویی تاب‌آوری شادکامی ذهنی |
0087/0 |
011/0 |
009/0 |
|
معنا در زندگی تاب‌آوری شادکامی ذهنی |
539/0 |
043/0 |
018/0 |
بر اساس جدول 4، از آنجا که حد بالا و پایین این آزمون هر دو منفی هستند و صفر مابین این دو حد قرار نگرفته است، مسیرهای علی غیرمستقیم معنادار هستند. در جدول 5، شاخص‌های برازندگی مدل پژوهش آورده شده است.
جدول 5
شاخص‌های مرتبط با برازش مدل پژوهش حاضر
Table 5
Fit Indices of the Current Research Model
|
نوع شاخص |
شاخص‌ها |
مقدار به‌دست‌آمده قبول |
مقدار قابل قبول |
|
مطلق |
CMIN |
715/83 |
- |
|
CMIN/DF |
092/2 |
کمتر از 3 |
|
|
CFI |
972/0 |
بیشتر از 90/0 |
|
|
نسبی |
IFI |
913/0 |
بیشتر از 90/0 |
|
NFI |
914/0 |
بیشتر از 90/0 |
|
|
RMSEA |
054/0 |
کمتر از 08/0 |
|
|
AGFI |
911/0 |
بیشتر از 90/0 |
|
|
GFI |
925/0 |
بیشتر از 90/0 |
بر اساس جدول 5، همگی شاخص‌ها مطلوب هستند و مقدار RMSEA برابر 54/0 است که بر اساس مدل کلاین[11] نشان‌دهندۀ برازش مدل است. در شکل 2، مدل پیشنهادی و برازش شده پژوهش آمده است.
شکل 2
مدل نهایی پژوهش
Figure 2
Final Research Model
بحث
هدف پژوهش حاضر بررسی مدل ساختاری شادکامی ذهنی بر اساس باورهای لذت‌جویی و معنا در زندگی با نقش میانجی تاب‌آوری در دانشجویان بود. نتایج نشان داد باورهای لذت‌جویی با شادکامی ذهنی رابطۀ مستقیم دارد. این یافته با نتایج پژوهش‌های پیشین هم‌سویی دارد؛ به طوری که چوی و همکاران، گلادستون و همکاران و ون هالم و همکاران نشان داده‌اند باورهای لذت‌جویی با شادکامی ذهنی رابطه دارد و هر چقدر باورهای لذت‌جویی بیشتر و قوی وجود داشته باشد، سطح شادکامی ذهنی افزایش می‌یابد (Choi et al., 2025; Gladstone et al., 2024; van Halem et al., 2024). در تبیین این یافته، می‌توان گفت باورهای لذت‌جویی با تقویت جهت‌گیری فرد به سوی تجربۀ هیجان‌های مثبت، رضایت آنی و توجه آگاهانه به جنبه‌های خوشایند زندگی، زمینۀ افزایش شادکامی ذهنی را فراهم می‌کنند. افرادی که لذت را به عنوان یک ارزش مشروع و قابل پیگیری در زندگی می‌پذیرند، معمولاً در تفسیر رویدادهای روزمره انعطاف‌پذیرتر عمل می‌کنند و حتی در شرایط فشارزا، توانایی بیشتری برای یافتن منابع کوچک اما معنادار لذت دارند. این نگرش موجب می‌شود هیجان‌های مثبت فراوان‌تری تجربه شود و تعادل هیجانی فرد حفظ شود که یکی از مؤلفه‌های اصلی شادکامی ذهنی به شمار می‌رود (Van Halem et al., 2024). از سوی دیگر، باورهای لذت‌جویی ممکن است از طریق کاهش نشخوار ذهنی منفی و افزایش درگیری فعال با زندگی، احساس کنترل و رضایت کلی از زندگی را تقویت کند. در بافت زندگی دانشجویی که معمولاً با استرس‌های تحصیلی و ابهام‌های آینده همراه است، چنین باورهایی نقش یک سازوکار روان‌شناختی محافظتی را ایفا و به ارتقای شادکامی ذهنی کمک می‌کنند.
در بخشی دیگر از نتایج نشان داده شد معنا در زندگی با شادکامی ذهنی رابطۀ مستقیم دارد. این یافته با نتایج پژوهش‌های قبلی نیز هم‌سویی دارد؛ به طوری که بی و ونگ، اوزون و ارسلان و بایکال و همکاران نشان داده‌اند معنا در زندگی با شادکامی ذهنی رابطه دارد و داشتن معنا در زندگی می‌تواند سبب شادکامی ذهنی شود (Bi & Wong, 2025; Baykal et al., 2026; Uzun & Arslan, 2025). در تبیین این یافته، می‌توان گفت داشتن معنا در زندگی به افراد کمک می‌کند تا اهداف و ارزش‌های خود را روشن‌تر بشناسند و فعالیت‌ها و تلاش‌های روزمرۀ خود را در راستای آنها جهت‌دهی کنند. هنگامی که فرد احساس می‌کند زندگی او هدفمند و معنادار است، توانایی بیشتری برای مقابله با فشارهای روانی و ناملایمات روزمره پیدا می‌کند و تجربیات مثبت و رضایت‌بخش بیشتری را تجربه می‌کند (Baykal et al., 2026). معنا در زندگی همچنین با ایجاد حس تعلق، مسئولیت‌پذیری و همبستگی اجتماعی، سطحی پایدارتر و عمیق‌تر از شادکامی ذهنی را فراهم می‌آورد و افراد را قادر می‌کند حتی در مواجهه با چالش‌ها، رضایت و خوشحالی درونی خود را حفظ کنند (Yıldırım et al., 2025)؛ از این رو، معنا در زندگی نه فقط به عنوان یک منبع انگیزشی عمل می‌کند، بلکه به عنوان یک سازوکار روان‌شناختی تقویت‌کنندۀ شادکامی ذهنی نقش کلیدی دارد، به ویژه در جمعیت دانشجویی که با فشارهای تحصیلی و نگرانی‌های آینده مواجه است.
همچنین، نتایج نشان داد تاب‌آوری با شادکامی ذهنی رابطۀ مستقیم دارد. این یافته با نتایج پژوهش‌های قبلی نیز هم‌سو است؛ به طوری که هینز و همکاران، اوزون و ارسلان و یلدریم و همکاران نشان داده‌اند تاب‌آوری با شادکامی ذهنی رابطه دارد و شادکامی ذهنی را تثبیت و تقویت می‌کند (Heinz et al., 2025; Uzun & Arslan, 2025; Yıldırım et al., 2025). در تبیین این یافته، می‌توان گفت تاب‌آوری به عنوان توانایی مقابلۀ مؤثر با استرس‌ها و فشارهای زندگی عمل می‌کند و به افراد کمک می‌کند پس از مواجهه با ناکامی‌ها یا شرایط دشوار، سریع‌تر به وضعیت روانی پایدار و مثبت بازگردند. افرادی که تاب‌آوری بیشتری دارند، نه فقط می‌توانند با مشکلات مقابله کنند، بلکه از تجربۀ آنها به عنوان فرصت‌های یادگیری و رشد استفاده می‌کنند که این امر احساس شایستگی و کنترل فردی را تقویت می‌کند (Uzun & Arslan, 2025). تاب‌آوری همچنین باعث می‌شود هیجانات مثبت حفظ و هیجانات منفی تعدیل شوند که این فرایند به طور مستقیم شادکامی ذهنی را افزایش می‌دهد. در جمعیت دانشجویی که با فشارهای تحصیلی، اجتماعی و برنامه‌ریزی‌های آینده مواجه است، تاب‌آوری می‌تواند نقش یک سازوکار محافظتی و تقویت‌کنندۀ شادکامی ذهنی را ایفا و به تثبیت رضایت و خوشحالی در زندگی روزمره کمک کند.
افزون بر این، نتایج نشان داد تاب‌آوری در رابطۀ بین باورهای لذت‌جویی و شادکامی ذهنی نقش میانجی دارد. این یافته با نتایج پژوهش‌های چوی و همکاران و گلادستون و همکاران هم‌سویی دارد (Choi et al., 2025; Gladstone et al., 2024). در تبیین این نتیجه، می‌توان گفت افرادی که تاب‌آوری بیشتری دارند، می‌توانند هیجانات مثبت ناشی از باورهای لذت‌جویی را حفظ کنند و در مواجهه با استرس‌ها، شادکامی ذهنی خود را پایدار نگه دارند (Ong et al., 2024). این یافته نشان‌دهندۀ اهمیت تقویت تاب‌آوری برای بهره‌مندی مؤثر از باورهای لذت‌جویی در دانشجویان است.
در نهایت، نتایج نشان داد تاب‌آوری در رابطۀ بین معنا در زندگی و شادکامی ذهنی نقش میانجی دارد. این یافته با نتایج پژوهش‌های بایکال و همکاران و اوزون و ارسلان هم‌سویی دارد (Baykal et al., 2026; Uzun & Arslan, 2025). در تبیین این نتیجه، می‌توان گفت افرادی که تاب‌آوری بیشتری دارند، قادر هستند حتی در مواجهه با مشکلات و چالش‌های روزمره، حس هدفمندی و معنا در زندگی خود را حفظ کنند و این احساس معنا به افزایش شادکامی ذهنی منجر می‌شود. به عبارت دیگر، تاب‌آوری کمک می‌کند تا ارزش‌ها و اهداف شخصی به طور مؤثر به تجربۀ رضایت و خوشحالی ذهنی تبدیل شوند که نشان‌دهندۀ اهمیت پرورش تاب‌آوری برای بهره‌مندی پایدار از معنا در زندگی است.
همان‌گونه که هر پژوهش علمی با محدودیت‌هایی همراه است، مطالعۀ حاضر نیز از این قاعده مستثنا نیست. از جملۀ محدودیت‌ها می‌توان به محدودبودن نمونۀ پژوهش به دانشجویان دانشگاه آزاد اصفهان اشاره کرد؛ به همین سبب، در تعمیم نتایج به سایر جمعیت‌ها باید بااحتیاط عمل کرد. علاوه بر این، جمع‌آوری داده‌ها رویدادی یک‌باره بوده است و در نتیجه، داده‌ها عمق زمانی ندارد؛ در حالی که نمرات می‌توانند از یک سال به سال دیگر بسته به شرایط شخصی به طرزی چشمگیر تغییر کنند. پیشنهاد می‌شود مطالعات آتی ویژگی‌های جمعیت‌شناختی بیشتری مانند شرایط خانوادگی، موقعیت جغرافیایی و وضعیت اجتماعی و اقتصادی را نیز مشخص کنند تا بتوانند تعیین کنند چگونه این ویژگی‌ها می‌توانند بر نتایج این‌گونه مطالعات تأثیر بگذارند. این مطالعه فقط تاب‌آوری را به عنوان یک مکانیسم میانجی در رابطۀ بین باورهای لذت‌جویی و معنا در زندگی با شادکامی ذهنی در دانشجویان بررسی کرد. با این حال، برخی از متغیرهای میانجی دیگر مانند راهبردهای تنظیم هیجان را نیز می‌توان در نظر گرفت. در نهایت، با توجه به نقش معنادار باورهای لذت‌جویی و معنا در زندگی، می‌توان از یافته‌های پژوهش برای طراحی مداخله به منظور افزایش شادکامی ذهنی در جامعۀ دانشجویی به سبب ارتقای کیفیت سرمایۀ انسانی آیندۀ جامعه استفاده کرد.
سپاسگزاری
نویسندگان از تمامی کسانی که با مشارکت و پاسخ‌گویی به پرسشنامه‌ها نقش اصلی را در انجام پژوهش داشتند، نهایت تقدیر و تشکر را دارند.
[1] Subjective Well-Being
[2] Savoring Beliefs
[3] Meaning in Life
[4] Resilience
[5] در فرمول ، N نشان‌دهندۀ حجم نمونه وM بیانگر تعداد متغیرهای پیش‌بین است. با توجه به وجود سه متغیر پیش‌بین، حداقل حجم نمونه ۷۴ نفر برآورد شد؛ در حالی که پژوهش حاضر با مشارکت ۵۲۰ نفر، از حجم نمونه‌ای به‌مراتب فراتر از حداقل پیشنهادی برخوردار بود.
[6] Subjective Happiness Scale
[7] Savoring Beliefs Inventory
[8] Meaning in Life Questionnaire (MLQ)
[9] Connor–Davidson Resilience Scale (CD-RISC)
[10] این پژوهش با کد اخلاقIR.IAU.KHUISF.REC.1404.134 به تأیید کمیتۀ اخلاق پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان (خوراسگان) رسید.
[11] Kline
)