نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 کارشناسی ارشد روانشناسی بالینی، گروه روانشناسی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 استادیار گروه روانشناسی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
چکیده
کلیدواژه‌ها
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Migration is one of the factors that may influence life satisfaction. Particularly for university students, migration can provide positive outcomes, including new opportunities for personal, academic, and professional growth. However, the challenges associated with migration may place migrant students at increased risk of psychological difficulties, such as depression and anxiety. Accordingly, the present study aimed to examine life satisfaction and suicidal ideation based on symptoms of depression and anxiety, considering the mediating role of religious coping strategies, among Afghan migrant university students in Isfahan during 2024–2025. In this descriptive-correlational study, 220 Afghan migrant university students were selected through convenience sampling. Participants completed the Life Satisfaction Scale, Suicidal Ideation Scale, the Depression, Anxiety, and Stress Scales, and the Religious Coping Questionnaire. The data were analyzed using path analysis. The results indicated that depression significantly predicted both life satisfaction and suicidal ideation, through both direct and indirect pathways. In particular, the mediating role of positive religious coping in explaining life satisfaction was supported; however, positive religious coping did not have a significant effect on suicidal ideation. Furthermore, anxiety symptoms were not significant predictors of either life satisfaction or suicidal ideation, either directly or indirectly through the mediating role of religious coping strategies.
Introduction*
International migration may expose individuals to multiple psychological and social stressors, particularly when combined with academic demands. Afghan migrant students in Iran may face financial difficulties, social isolation, uncertainty about their future, and challenges of cultural adaptation, which can contribute to depression and anxiety and adversely affect life satisfaction and suicidal tendencies. Depression, in particular, is associated with persistent negative cognitive evaluations, hopelessness, and negative perceptions of the self, world, and future, potentially increasing vulnerability to suicidal tendencies. Religious coping may play an important role in this context. While positive religious coping has generally been associated with better psychological adjustment and life satisfaction, negative religious coping has been linked to depression and other adverse psychological outcomes. Despite these findings, the interrelationships among depression, anxiety, life satisfaction, and suicidal tendencies, particularly through religious coping, remain insufficiently explored among Afghan migrant students. Therefore, this study aimed to investigate life satisfaction and suicidal tendencies based on depression and anxiety symptoms, with a particular focus on the mediating role of religious coping among Afghan migrant students in Iran.
Methods
This cross-sectional descriptive-correlational study examined life satisfaction and suicidal tendencies based on depression and anxiety symptoms, with the mediating role of religious coping among Afghan migrant students. The participants were 220 Afghan students enrolled at four universities in Isfahan, Iran, during the 2024–2025 academic year, selected through convenience sampling. Data were collected using the Satisfaction with Life Scale, Beck Scale for Suicide Ideation (BSSI), Depression Anxiety Stress Scales (DASS-21), and Religious and Spiritual Coping Scale (RCOPE). Questionnaires were administered online and in paper-based formats. Eligible participants were Afghan nationals residing in Iran with their families and enrolled at the selected universities. Incomplete or random responses were excluded. Data were analyzed using descriptive and inferential statistical methods.
Results
The Kolmogorov–Smirnov test indicated that the study variables did not follow a normal distribution; therefore, Spearman’s rank correlation coefficient was used to examine the associations among variables. Anxiety was positively correlated with depression, negative religious coping, and suicidal ideation, and negatively correlated with positive religious coping and life satisfaction. Depression was positively associated with negative religious coping and suicidal ideation and negatively associated with positive religious coping and life satisfaction. Positive religious coping was positively associated with life satisfaction and negatively associated with suicidal ideation, whereas negative religious coping showed the opposite pattern. No significant association was found between positive and negative religious coping.
The measurement model demonstrated acceptable internal consistency, with Cronbach’s alpha and composite reliability coefficients above 0.70. Factor loadings, the Fornell–Larcker criterion, and HTMT supported the convergent and discriminant validity of the constructs. The structural model showed acceptable fit (SRMR = 0.075; GOF = 0.365).
Path analysis showed that depression had a significant negative direct effect on life satisfaction and a significant positive direct effect on suicidal ideation. In contrast, the direct effects of anxiety on these outcomes were not significant. Positive religious coping had a significant positive effect on life satisfaction, while negative religious coping had no significant direct effects. Mediation analysis indicated that positive religious coping significantly mediated the association between depression and life satisfaction; no significant mediating effects were found in the other hypothesized pathways. The model explained 25.30% of the variance in life satisfaction and 10.24% of the variance in suicidal ideation.
Discussion
Migration-related stress, limited social support, and adaptation challenges may increase vulnerability to depression among migrant students. Depression may reduce life satisfaction and increase suicidal tendencies through hopelessness and negative cognitive appraisals. The mediating role of positive religious coping suggests that spiritual resources may mitigate the adverse effects of depression by fostering meaning, hope, and emotional adjustment. The nonsignificant role of anxiety after accounting for depression may reflect the substantial overlap between these symptoms and the greater contribution of depression-related cognitive processes to the outcomes examined.
Ethical Consideration
Compliance with Ethical Guidelines: Before the research began, participants were made aware of the research objective. Participants were informed that they could withdraw from the study at any time if they wished. They were also assured that their identity information would remain confidential. This research did not have any conflicts with the religious and cultural norms of the society. This research has also been approved by the Ethics Committee of Isfahan University.
Authors’ Contributions: This study was conducted as part of the first author’s Master’s thesis at Isfahan University. The first author conducted the study and drafted the manuscript. The second author served as the supervisor and corresponding author. The third author acted as the advisor. All authors approved the final manuscript.
Conflict of Interest: In the disclosures of this article, there are no conflicts of interest among the authors.
Funding: The present research did not receive financial support from any organization.
Acknowledgment: The authors would like to express their gratitude to all the people who participated in this research.
*. Corresponding author
کلیدواژه‌ها [English]
مهاجران معمولاً با این امید که در سرزمین جدید به خواسته‌های خود دست یابند، فرایند مهاجرت را آغاز می‌کنند و چنین تصوری می‌تواند در آینده به افزایش رضایت آنها از زندگی منجر شود (محمودیان و مقدس، ۱۳۹۴). با این حال، سازگاری با شرایط زیست در یک کشور جدید می‌تواند تجربه‌ای پراسترس و همراه با چالش‌های متعدد باشد. مهاجرت افراد را ناگزیر می‌کند خانه، دوستان، اطرافیان و فرهنگ آشنای خود را ترک کنند و وارد محیطی جدید با قوانین، هنجارها و آداب متفاوت شوند. این تغییرات اساسی می‌تواند احساس ناامنی، سردرگمی و استرس را افزایش دهد. افزون بر این، مشکلاتی مانند ناتوانی در برقراری ارتباط مؤثر، مسائل مالی، دشواری در یافتن شغل مناسب و محدودیت در ایجاد شبکۀ اجتماعی جدید می‌تواند احساس انزوا را در مهاجران تشدید کند (آرامی و اعظم‌زاده، ۱۴۰۳). پژوهش‌های مرتبط با سلامت روان مهاجران نشان می‌دهند انباشت فقدان‌های هیجانی و اجتماعی، ابهام هویتی و فشارهای مزمن سازگاری خطر بروز علائم افسردگی و دیگر مشکلات روانشناختی را به طرزی معنادار افزایش می‌دهد (Foo et al., 2018).
دانشجویان مهاجر، علاوه بر چالش‌های یادشده، با فشارهای خاص دوران تحصیل مانند نگرانی‌های مالی، ابهام نسبت به آینده شغلی، ضرب‌الاجل‌های تحصیلی، طولانی‌بودن مدت تحصیل و فقدان حمایت‌های اجتماعی (محمودیان و مقدس، ۱۳۹۴) مواجه هستند. این عوامل می‌توانند سلامت روان دانشجویان مهاجر را تحت تأثیر منفی قرار دهند و به افزایش علائم افسردگی و اضطراب منجر شوند؛ وضعیتی که خود زمینه‌ساز کاهش رضایت از زندگی در این گروه است (پورحسینی و همکاران، ۱۳۹۳). شواهد پژوهشی نشان می‌دهد در چنین شرایطی، افسردگی نسبت به اضطراب، نقشی پررنگ‌تر در شکل‌گیری ارزیابی‌های منفی پایدار از زندگی و احساس ناامیدی ایفا می‌کند؛ در حالی که اضطراب بیشتر با نگرانی‌های آینده‌محور و موقعیتی مرتبط است (Hohls et al., 2021)، ارزیابی‌های منفی پایدار در زندگی رضایت از زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
رضایت از زندگی یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های بهزیستی ذهنی است و حاصل تجربۀ هیجانات مثبت در زندگی فرد محسوب می‌شود. این سازه از یک سو، متأثر از شرایط عینی زندگی مانند تحصیلات، وضعیت خانوادگی و شغلی و امکانات اقتصادی و رفاهی است و از سوی دیگر، به وضعیت درونی و ادراکات فرد وابسته است (خدابخش پیرکلانی و همکاران، ۱۳۹۳). به طور کلی، رضایت از زندگی را می‌توان احساس حاصل از ارزیابی شناختی و عاطفی فرد از کلیت زندگی خود دانست. افرادی که از زندگی خود رضایت بیشتری دارند، معمولاً هیجانات مثبت بیشتری تجربه می‌کنند و نگرشی مثبت‌تر نسبت به خود، دیگران و آینده دارند؛ در حالی که نارضایتی از زندگی معمولاً با ارزیابی‌های منفی و تجربۀ هیجانات ناخوشایند همراه است (خدابخش پیرکلانی و همکاران، ۱۳۹۳). از نظر مدل‌های شناختی، افسردگی با تحریف ارزیابی‌های شناختی، غلبۀ هیجانات منفی و شکل‌گیری نگرش‌های بدبینانه نسبت به خود، جهان و آینده، قضاوت کلی فرد دربارۀ کیفیت زندگی را تضعیف می‌کند (Beck, 1979).
به علاوه، این ارزیابی‌های منفی، به ویژه در حضور علائم افسردگی شدید و پایدار، می‌توانند به احساس درماندگی، ناامیدی و کاهش توانایی حل مسئله منجر شوند؛ عواملی که به عنوان زمینه‌ساز شکل‌گیری افکار خودتخریبی و تمایلات خودکشی شناخته می‌شوند (Brzeziński et al., 2024; Morris-Furma, 2019). به همین دلیل، افسردگی یکی از مهم‌ترین عوامل خطر روانشناختی در تبیین هم‌زمان کاهش رضایت از زندگی و افزایش تمایلات خودکشی به شمار می‌رود (Brzeziński et al., 2024; Gigantesco et al., 2019). عیسی‌مراد (۱۴۰۳) در پژوهشی به منظور بررسی هم‌بودی نشانه‌های اختلالات روانی در میان مراجعان به مراکز مشاورۀ تهران دریافت در راستای مقولۀ طیفی‌بودن اختلالات روانی، افسردگی با نشانه‌های اضطراب و اضطراب با نشانه‌های افسردگی هم‌بودی دارد.
بر اساس مدل‌های مفهومی اخیر، افرادی که از رضایت بیشتری از زندگی برخوردار هستند و تمایلات خودکشی کمتری دارند، معمولاً از سبک‌های مقابله‌ای مؤثرتری استفاده می‌کنند. در این میان، دینداری و باورهای دینی به عنوان یکی از عوامل مؤثر بر رضایت از زندگی و سلامت روان مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است (صادقی و همکاران، ۱۳۹۷). مطابق مطالعات نظری و تجربی، مقابلۀ مذهبی مثبت به عنوان یک سبک مقابله‌ای مبتنی بر باورهای دینی و ارتباط سالم با خدا تعریف می‌شود و با افزایش سازگاری روانی و رضایت از زندگی همراه است؛ در حالی که مقابلۀ مذهبی منفی، به ویژه زمانی که به صورت تنش در رابطه با خدا و معنویت بروز می‌کند، با پیامدهای نامطلوب روانشناختی مانند افسردگی و کاهش کیفیت زندگی مرتبط است (Birhan & Eristu, 2023; Skalski-Bednarz et al., 2022; Surzykiewicz et al., 2022; Thomas & Barbato, 2020).
مطالعات مختلف در جوامع گوناگون این روابط را بررسی کرده‌اند. مقابلۀ مذهبی مثبت در دوران شیوع کووید-۱۹ می‌تواند خطر ابتلا به افسردگی را کاهش دهد (Thomas & Barbato, 2020). همچنین، پژوهش‌های داخلی نشان داده‌اند نگرش دینی و سبک‌های مقابلۀ مذهبی مثبت با سلامت روان و کاهش افکار خودکشی ارتباط معنادار دارند (جلیلی و همکاران، ۱۴۰۳؛ سالاری‌فر و همکاران، ۱۳۹۹)؛ در حالی که سبک‌های مقابلۀ مذهبی منفی با افزایش افسردگی و افکار خودکشی همراه بوده‌اند (باختری و رضاییان، ۱۳۹۵). پژوهش بر روی دانشجویان افغانستانی نشان داد اعتماد به هدایت الهی رابطۀ علائم استرس پس از سانحه با افکار خودکشی را تعدیل کرد، اما با افسردگی رابطه‌ای معنادار نداشت و اثر افسردگی بر افکار خودکشی را نیز نتوانست تعدیل کند (محرابی و همکاران، ۱۴۰۱).
با وجود این، پژوهشی که به طور هم‌زمان نقش علائم افسردگی و اضطراب را در پیش‌بینی رضایت از زندگی و تمایلات خودکشی، با در نظر گرفتن نقش میانجی راه‌های مقابله‌ای مذهبی، در میان دانشجویان مهاجر بررسی کرده باشد، به ویژه در جامعۀ دانشجویان مهاجر افغانستانی، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تبیین رضایت از زندگی و تمایلات خودکشی بر اساس علائم افسردگی و اضطراب و با تأکید بر نقش میانجی راه‌های مقابله‌ای مذهبی در دانشجویان مهاجر افغانستانی انجام شد. درک این روابط می‌تواند به طراحی مداخلات مؤثر و حساس به فرهنگ برای ارتقای سلامت روان دانشجویان مهاجر کمک کند.
روش
روش پژوهش، جامعۀ آماری و نمونه: این مطالعه به روش توصیفی–همبستگی و از نوع مقطعی انجام شد. هدف اصلی بررسی رضایت از زندگی و تمایلات خودکشی بر اساس علائم افسردگی و اضطراب، با نقش میانجی راه‌های مقابله‌ای مذهبی، در دانشجویان مهاجر افغانستانی بود. جامعۀ آماری شامل تمامی دانشجویان مهاجر افغانستانی دانشگاه‌های شهر اصفهان (دو دانشگاه دولتی اصفهان و صنعتی اصفهان و دو دانشگاه آزاد نجف‌آباد و خوارسگان) در سال‌های ۱۴۰۳–۱۴۰۴ بود. تعداد ۲۲۰ نفر با استفاده از نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شدند. روش نمونه‌گیری به صورت زیر انجام شد. از آنجا که آماری مشخص از دانشجویان مهاجر افغانستانی در حال تحصیل در دست نبود، گردآوری اطلاعات به دو شیوۀ آنلاین و حضوری انجام شد. در شیوۀ اول، پرسشنامه‌ها به فرمت آنلاین آماده و در شبکه‌های اجتماعی ویژۀ دانشجوان افغانستانی با شرح ویژگی گروه نمونۀ مدنظر به اشتراک گذاشته شدند و از افرادی که دارای این ویژگی‌ها بودند خواسته شد تا این پرسشنامه‌ها را پر کنند. در این روش، ۱۶ نفر به تکمیل پرسشنامه‌ها اقدام کردند. در روش دوم، به صورت حضوری به دانشگاه‌های شهر اصفهان (دو دانشگاه جامع دولتی، دانشگاه اصفهان و دانشگاه صنعتی اصفهان و دو دانشگاه جامع آزاد، دانشگاه نجف‌آباد و دانشگاه خوراسگان) مراجعه شد. در مکان‌های پرتردد دانشجویان مانند غذاخوری‌ها، کتابخانه‌ها و مساجد دانشگاه‌ها، پرسشنامه‌ها به صورت چاپی در اختیار کسانی قرار گرفتند که ویژگی‌های ورود به پژوهش (دانشجویان با تابعیت افغانستانی) را داشتند. از آنجا که برگزارکنندۀ آزمون تابعیت افغانستانی داشت، با دانشجویان افغانستانی صحبت می‌کرد و چنانچه ویژگی‌های ورود به پژوهش را داشتند، از آنها خواسته می‌شد تا به پرسش‌های پرسشنامه‌ها پاسخ دهند. آزمونگر به دانشجویان اطمینان می‌داد که پاسخ‌ها محرمانه خواهند بود. در نهایت، از دو روش گردآوری اطلاعات، در مجموع، 220 پرسشنامۀ معتبر و کامل برای پژوهش گردآوری شدند. معیارهای ورود شامل تابعیت افغانستانی، سکونت با خانواده در ایران، رضایت آگاهانه برای شرکت، ثبت‌نام در دانشگاه‌های شهر اصفهان و حضور در سال‌های تحصیلی یادشده بودند. معیارهای خروج شامل پاسخ‌دهی ناقص، عدم تمایل به شرکت، ساکن‌نبودن در ایران به شکل مهاجر و پاسخ‌دهی تصادفی بودند.
ابزار سنجش: پرسشنامۀ رضایت از زندگی (SWLS)[1]: این پرسشنامه در ابتدا توسط دینر و همکاران برای تمامی گروه‌های سنی طراحی شد (Diener et al., 1985). این پرسشنامه پنج گویه دارد که با طیف لیکرت ۷درجه‌ای از ۱ (کاملاً مخالف) تا ۷ (کاملاً موافق) نمره‌گذاری می‌شوند. دامنۀ نمره‌ها از ۵ تا ۳۵ است و نمرۀ بالاتر نشان‌دهندۀ رضایت بیشتر از زندگی است. مطالعات مختلف با جامعۀ دانشجویی ضریب آلفای کرونباخ 78/0 را برای این مقیاس گزارش کرده‌اند که نشان‌دهندۀ پایایی زیاد آن است. نسخۀ فارسی پرسشنامۀ رضایت از زندگی نیز در پژوهش‌های ایرانی پایایی مناسبی نشان داده است (Nooripour et al., 2023). در این پژوهش، آلفای کرونباخ ابزار 84/0 و پایایی ترکیبی آن 89/0 به دست آمد.
پرسشنامۀ افکار خودکشی بک (BSSI)[2]: این پرسشنامه شامل ۱۹ گویه است و به منظور سنجش افکار و تمایلات خودکشی طراحی شده است. پرسش‌های پرسشنامه مواردی مانند تمایل به خودکشی فعال یا غیرفعال، مدت و فراوانی افکار خودکشی، میزان کنترل فرد بر خود و عوامل بازدارنده را پوشش می‌دهند. نمره‌گذاری هر پرسش از ۰ تا ۲ است و نمرۀ کل از جمع نمرات به دست می‌آید (دامنۀ نمره ۰ تا ۳۸). ضریب پایایی این مقیاس در پژوهش‌های پیشین 87/0 تا 97/0 گزارش شده است. نسخۀ فارسی این مقیاس نیز در مطالعات ایرانی به کار رفته و ضریب آلفای کرونباخ آن بیش از 8/0 گزارش شده است که نشان‌دهندۀ پایایی مناسب این ابزار در جمعیت ایرانی است. در این پژوهش، آلفای کرونباخ ابزار ۹۸/۰ و پایایی ترکیبی آن ۹۹/۰ به دست آمده است.
مقیاس افسردگی و اضطراب (DASS-21)[3]: این مقیاس خودگزارش‌دهی شامل سه زیرمقیاس افسردگی، اضطراب و استرس است (Lovibond & Lovibond, 1995). هر زیرمقیاس ۷ گویه دارد و نمرۀ هر گویه از ۰ (هیچ‌گاه) تا ۳ (به‌شدت) ثبت می‌شود. در این پژوهش، فقط بخش افسردگی و اضطراب استفاده شد. آلفای کرونباخ در مطالعات ایرانی برای این زیرمقیاس‌ها بین 73/0 تا 92/0 گزارش شده است. در این پژوهش، از دو متغیر اضطراب و افسردگی استفاده شد که آلفای کرونباخ برای اضطراب 78/0 و پایایی ترکیبی آن 84/0 و برای افسردگی آلفای کرونباخ 8/0 و پایایی ترکیبی آن 85/0 به دست آمد.
پرسشنامۀ مقابلۀ مذهبی (RCOPE)[4]: این ابزار توسط پارگامنت و همکاران در سال 2000 طراحی شده و شامل ۱۴ گویه است و دو زیرمقیاس مقابلۀ مذهبی مثبت و منفی دارد (Pargament et al., 2000). هر زیرمقیاس ۷ گویه دارد و نمره‌گذاری بر اساس طیف لیکرت ۰ تا ۳ انجام می‌شود. مقابلۀ مذهبی مثبت به معنای استفادۀ سازگارانه از منابع دینی برای مواجهه با مشکلات است؛ در حالی که مقابلۀ مذهبی منفی شامل احساس تنهایی یا رهاشدگی و رابطۀ متزلزل با خداوند می‌شود. روایی و پایایی این مقیاس در پژوهش‌های داخلی و بین‌المللی تأیید شده است (آلفای کرونباخ ۸۳/0). در این پژوهش، با استفاده از روش آلفای کرونباخ، پایایی مقیاس در مقابلۀ مذهبی مثبت 86/0 و مقابلۀ مذهبی منفی 71/0 و پایایی ترکیبی به ترتیب 89/0 و 78/0 به دست آمد.
روش اجرا و تحلیل: پس از تأیید کمیتۀ اخلاق[5]، برای ارسال/توزیع پرسشنامه‌ها و جمع‌آوری اطلاعات، اقدام شد. آماری مشخص از دانشجویان مهاجر افغانستانی در حال تحصیل در دست نبود؛ از این رو، به دو شیوۀ آنلاین و حضوری، به صورتی که در بخش نمونه‌گیری بیان شد، گردآوری اطلاعات انجام شد. در شیوۀ اول، پرسشنامه‌ها به فرمت آنلاین آماده و در شبکه‌های اجتماعی ویژۀ دانشجوان افغانستانی با شرح ویژگی گروه نمونۀ مدنظر به اشتراک گذاشته شدند و از افرادی که دارای این ویژگی‌ها بودند خواسته شد تا این پرسشنامه‌ها را پر کنند. در این روش، ۱۶ نفر به تکمیل پرسشنامه‌ها اقدام کردند. در روش دوم، به صورت حضوری به دانشگاه‌های شهر اصفهان (دو دانشگاه جامع دولتی، دانشگاه اصفهان و دانشگاه صنعتی اصفهان و دو دانشگاه جامع آزاد، دانشگاه نجف‌آباد و دانشگاه خوراسگان) مراجعه شد. در مکان‌های پرتردد دانشجویان مانند غذاخوری‌ها، کتابخانه‌ها و مساجد دانشگاه‌ها، پرسشنامه‌ها به صورت چاپی در اختیار کسانی قرار گرفتند که ویژگی‌های ورود به پژوهش (دانشجویان با تابعیت افغانستانی) را داشتند. از آنجا که برگزارکنندۀ آزمون تابعیت افغانستانی داشت، با دانشجویان افغانستانی صحبت می‌کرد و چنانچه ویژگی‌های ورود به پژوهش را داشتند، از آنها خواسته می‌شد تا به پرسش‌های پرسشنامه‌ها پاسخ دهند. آزمونگر به دانشجویان اطمینان می‌داد که پاسخ‌ها محرمانه خواهند بود. در نهایت، از دو روش گردآوری اطلاعات، در مجموع، 220 پرسشنامۀ معتبر و کامل برای پژوهش گردآوری شدند. داده‌ها با استفاده از تحلیل مسیر تحلیل شدند.
یافته‌ها
به منظور تحلیل داده‌ها و انجام تحلیل مسیر، ابتدا برای بررسی نرمال‌بودن توزیع متغیرها، از آزمون کولموگروف–اسمیرنوف استفاده شد که نتایج آن نشان داد همۀ متغیرها از توزیع نرمال پیروی نمی‌کنند؛ از این رو، برای بررسی روابط بین متغیرها، از ضریب همبستگی اسپیرمن استفاده شد. ماتریس همبستگی بین متغیرهای پژوهش در جدول 1 ارائه شده است.
جدول 1
ضریب همبستگی اسپیرمن
Table 1
Spearman Correlation Coefficient
|
متغیر پژوهش |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
|
1. اضطراب |
1 |
|
|
|
|
|
|
2. افسردگی |
**614/0 |
1 |
|
|
|
|
|
3. مقابلۀ مذهبی مثبت |
*157/0- |
**263/0- |
1 |
|
|
|
|
4. مقابلۀ مذهبی منفی |
**317/0 |
**347/0 |
106/0- |
1 |
|
|
|
5. رضایت از زندگی |
**372/0- |
**586/0- |
**409/0 |
**250/0- |
1 |
|
|
6. تمایل به خودکشی |
**363/0 |
**447/0 |
**278/0- |
**218/0 |
**466/0- |
1 |
** معناداری در سطح 01/0 * معناداری در سطح 05/0
تحلیل همبستگی نشان داد اضطراب با افسردگی، مقابلۀ مذهبی منفی و تمایل به خودکشی رابطۀ مثبت و معنادار دارد و با مقابلۀ مذهبی مثبت و رضایت از زندگی رابطۀ منفی دارد. افسردگی نیز با مقابلۀ مذهبی منفی و تمایل به خودکشی رابطۀ مثبت و با مقابلۀ مذهبی مثبت و رضایت از زندگی رابطۀ منفی دارد. مقابلۀ مذهبی مثبت با رضایت از زندگی رابطۀ مثبت و با تمایل به خودکشی رابطۀ منفی دارد؛ در حالی که رابطه‌ای معنادار با مقابلۀ مذهبی منفی ندارد. مقابلۀ مذهبی منفی رابطۀ مثبت با تمایل به خودکشی و رابطۀ منفی با رضایت از زندگی دارد. در نهایت، رضایت از زندگی با تمایل به خودکشی رابطۀ منفی دارد. همۀ روابط یادشده معنادار بودند (p<0.05). همچنین، آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی تمام متغیرها بیش از 7/0 بود که پایایی مدل‌ها را تأیید می‌کند (جدول 2).
جدول 2
آلفای کرونباخ، پایایی ترکیبی و روایی همگرا برای متغیرهای پژوهش
Table 2
Cronbach’s Alpha, Composite Reliability, and Convergent Validity of the Study Variables
|
متغیر پژوهش |
آلفای کرونباخ |
پایایی ترکیبی |
|
اضطراب |
789/0 |
846/0 |
|
افسردگی |
800/0 |
854/0 |
|
مقابلۀ مذهبی مثبت |
869/0 |
899/0 |
|
مقابلۀ مذهبی منفی |
718/0 |
787/0 |
|
رضایت از زندگی |
848/0 |
892/0 |
|
تمایل به خودکشی |
000/1 |
000/1 |
بارهای عاملی مدل‌های اندازه‌گیری اضطراب، افسردگی، مقابلۀ مذهبی مثبت و منفی و رضایت از زندگی بالاتر از 4/0 بودند و روایی همگرا را نشان دادند. ماتریس‌های فورنل لارکر و HTMT نیز حاکی از برقراری روایی واگرا بودند.
مدل پژوهش و ضریب‌های مسیر و بارهای عاملی متغیرها در شکل 1 نشان داده شده است.
شکل 1
ضرایب مسیر و بارهای عاملی نقش میانجی مقابلۀ مذهبی در رابطۀ بین اضطراب و افسردگی با رضایت از زندگی و تمایل به خودکشی
Figure 1
Path Coefficients and Factor Loadings of the Mediating Role of Religious Coping in the Relationship Between Anxiety and Depression with Life Satisfaction and Suicidal Ideation
شاخص‌های SRMR GOF در جدول ۳ نشان می‌دهند مدل پیشنهادی از کیفیت برازش زیادی برخوردار است.
جدول ۳
شاخص‌های کیفیت برازش مدل
Table 3
Model Fit Indices
|
شاخص |
دامنۀ مقادیر |
مقدار برآوردشده |
نتیجۀ برازش |
|
SRMR |
کمتر از 05/0 برازش عالی 08/0 – 05/0 برازش خوب 1/0 – 08/0 برازش قابل قبول بزرگتر از 1/0 برازش ضعیف |
075/0 |
خوب |
|
GOF |
بزرگتر از 36/0 برازش عالی بین 25/0 تا 36/0 برازش متوسط کمتر از 25/0 برازش ضعیف |
365/0 |
عالی |
نتایج تحلیل مسیر نشان داد مقابلۀ مذهبی مثبت نقش میانجی در رابطۀ بین افسردگی و رضایت از زندگی دارد، اما در رابطه با اضطراب و مقابلۀ مذهبی مثبت و منفی نقش میانجی معناداری مشاهده نشد (جدول 4).
جدول 4
نتایج ضرایب غیر مستقیم تأثیر اضطراب و افسردگی بر رضایت از زندگی و تمایل به خودکشی با میانجی‌گری مقابلۀ مذهبی مثبت و منفی
Table 4
Results of Indirect Path Coefficients of the Effects of Anxiety and Depression on Life Satisfaction and Suicidal Ideation
|
متغیر مستقل |
متغیر وابسته |
اثر مستقیم استاندارد |
متغیر میانجی |
اثر غیر مستقیم استاندارد |
نتیجه |
|
اضطراب |
تمایل به خودکشی |
11/0 |
مقابلۀ مذهبی مثبت |
004/0 |
عدم رابطۀ اضطراب با تمایل به خودکشی |
|
مقابلۀ مذهبی منفی |
017/0 |
||||
|
رضایت از زندگی |
003/0 |
مقابلۀ مذهبی مثبت |
007/0- |
عدم رابطۀ اضطراب با تمایل به رضایت از زندگی |
|
|
مقابلۀ مذهبی منفی |
013/0 |
||||
|
افسردگی |
تمایل به خودکشی |
** 32/0 |
مقابلۀ مذهبی مثبت |
04/0 |
رابطۀ مستقیم افسردگی با تمایل به خودکشی |
|
مقابلۀ مذهبی منفی |
017/0 |
||||
|
رضایت از زندگی |
**503/0- |
مقابلۀ مذهبی مثبت |
**068/0- |
رابطۀ مستقیم افسردگی با رضایت از زندگی مقابلۀ مذهبی مثبت میانجی نسبی است. |
|
|
مقابلۀ مذهبی منفی |
016/0- |
** معناداری در سطح 01/0 * معناداری در سطح 05/0
اضطراب اثر مستقیم معناداری بر رضایت از زندگی و تمایل به خودکشی ندارد؛ در حالی که افسردگی اثری منفی و معنادار بر رضایت از زندگی و اثری مثبت و معنادار بر تمایل به خودکشی دارد. این متغیرها به ترتیب 30/25 درصد از تغییرات رضایت از زندگی و 24/10 درصد از تغییرات تمایل به خودکشی را تبیین می‌کنند. مقابلۀ مذهبی مثبت اثری مثبت و معنادار بر رضایت از زندگی دارد؛ در حالی که مقابلۀ مذهبی منفی اثری معنادار بر این متغیرها نشان نداد. بررسی نقش میانجی مقابلۀ مذهبی نشان داد این نقش فقط در مسیر بین افسردگی و رضایت از زندگی و معنادار است (جدول 4).
بحث
یافته‌های این پژوهش نشان داد علائم افسردگی، چه به صورت مستقیم، نقشی تعیین‌کننده در پیش‌بینی رضایت از زندگی و تمایل به خودکشی، و چه به صورت غیرمستقیم، از طریق راه‌های مقابله‌ای مذهبی مثبت، نقشی تعیین‌کننده در پیش‌بینی رضایت از زندگی در دانشجویان مهاجر افغانستانی شهر اصفهان داشتند. این نتایج با پژوهش‌های پیشین هم‌سود بود که بر نقش محوری افسردگی در کاهش کیفیت زندگی و افزایش افکار خودکشی تأکید داشته‌اند (باختری و رضائیان، ۱۳۹۵؛ جلیلی و همکاران، 1403). علاوه بر پژوهش‌های داخلی، مطالعات بین‌المللی و فراتحلیل‌ها نیز افسردگی را یکی از قوی‌ترین پیش‌بین‌های کاهش بهزیستی روانشناختی و افزایش افکار خودکشی معرفی کرده‌اند (Brzeziński et al., 2024; Gigantesco et al., 2019). در تبیین این یافته، می‌توان گفت تجربۀ مهاجرت، به ویژه مهاجرت اجباری یا نیمه‌اجباری، با فقدان‌های متعدد هیجانی، اجتماعی و هویتی همراه است؛ از دست دادن خانواده، شبکه‌های حمایتی، جایگاه اجتماعی و احساس تعلق، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری علائم افسردگی شود (محمودیان و مقدس، ۱۳۹۴). پژوهش‌ها بیانگر آن هستند که انباشت فقدان‌ها، ابهام هویتی و فشارهای مزمن سازگاری در گروه‌های مهاجر خطر بروز علائم افسردگی را به طرزی معنادار افزایش می‌دهد (Foo et al., 2018). افسردگی، با ویژگی‌هایی همچون ناامیدی، بی‌لذتی، احساس بی‌ارزشی و نگاه منفی به آینده، به طور مستقیم ارزیابی کلی فرد از زندگی را تضعیف می‌کند و رضایت از زندگی را کاهش می‌دهد (Gigantesco et al., 2019). از نظر مدل‌های شناختی و هیجانی، افسردگی با تحریف ارزیابی‌های شناختی و غلبۀ هیجانات منفی، قضاوت کلی فرد دربارۀ کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهد (Beck, 1979). این تحریف‌های شناختی و غلبۀ هیجانات منفی ممکن است به احساس درماندگی، ناامیدی و کاهش توانایی در حل مسئله منجر شوند؛ عواملی که به طور مستقیم تمایلات خودکشی را افزایش می‌دهند (Morris-Furma, 2019).
از سوی دیگر، یافته‌ها نشان داد راه‌های مقابله‌ای مذهبی مثبت می‌توانند نقش میانجی مؤثری در رابطۀ بین افسردگی و رضایت از زندگی ایفا کنند. این نتیجه با پژوهش‌هایی هم‌خوانی دارد که مقابلۀ مذهبی مثبت را به‌عنوان منبعی معنابخش، امیدآفرین و حمایت‌کننده معرفی کرده‌اند (Thomas & Barbato, 2020). استفاده از راهبردهای مذهبی مثبت به افراد کمک می‌کند تا رویدادهای تنش‌زا را در قالبی معنادار بازتفسیر و احساس کنترل و امید را حفظ کنند (Surzykiewicz et al., 2022). به نظر می‌رسد افرادی که در مواجهه با رنج‌های روانشناختی از راهبردهای مذهبی مثبت مانند دعا، توکل، معناجویی و ارتباط معنوی استفاده می‌کنند، توان بیشتری در تنظیم هیجانات منفی و مقابله با احساس درماندگی دارند؛ امری که می‌تواند شدت افسردگی و به تبع آن خطر افکار خودکشی را کاهش دهد (جلیلی و همکاران، ۱۴۰۳؛ سالاری‌فر و همکاران، ۱۳۹۹). باور به خیربودن تقدیرهای الهی و اتصال به خدا می‌تواند به فرد کمک کند تا حتی در مواجهه با مشکلات، احساس کنترل و امیدواری بیشتری داشته باشد و از شدت افسردگی کاسته شود (صادقی و همکاران، 1397). شواهد پژوهشی نشان می‌دهد مقابلۀ مذهبی مثبت با تنظیم هیجان، افزایش امید و کاهش احساس درماندگی آموخته‌شده مرتبط است و می‌تواند به عنوان یک عامل محافظتی در برابر پیامدهای شدید افسردگی عمل کند (Birhan & Eristu, 2023).
در مقابل، نتایج این پژوهش نشان داد علائم اضطراب، چه به صورت مستقیم و چه با نقش میانجی راه‌های مقابله‌ای مذهبی، پیش‌بینی‌کننده‌ای معنادار برای رضایت از زندگی و تمایل به خودکشی نیست. هرچند این یافته با برخی از مطالعات پیشین ناهم‌سو است (خدابخش پیرکلانی و همکاران، ۱۳۹۳)، با توجه به الگوی روابط مشاهده‌شده در پژوهش حاضر و شواهد نظری و تجربی قابل تبیین است. نخست آنکه، اگرچه علائم اضطراب در تحلیل همبستگی ساده با رضایت از زندگی و تمایل به خودکشی رابطۀ معنادار داشت، پس از ورود هم‌زمان افسردگی به مدل ساختاری، اثر آن دیگر معنادار باقی نماند. این الگو احتمالاً ناشی از همپوشانی قابل ملاحظۀ اضطراب و افسردگی در این پژوهش (61/0=r) و سهم بیشتر افسردگی در تبیین واریانس متغیرهای ملاک است که در سایر مطالعات خارجی (Clark & Watson, 1991) و داخلی (عیسی‌مراد، 1403) نیز همواره مورد تأیید و بحث قرار گرفته است. فراتحلیل‌ها نیز نشان داده‌اند پس از کنترل علائم افسردگی، سهم اختصاصی اضطراب در پیش‌بینی افکار خودکشی و شاخص‌های بهزیستی به طرزی محسوس کاهش می‌یابد (Bentley et al., 2016; Hohls et al., 2021). این یافته با مدل سه‌بخشی کلارک و واتسون نیز هم‌سو است (Clark & Watson, 1991)؛ زیرا هر دو اختلال در مؤلفۀ «عاطفه منفی» مشترک هستند، اما مؤلفۀ اختصاصی افسردگی، یعنی کاهش عاطفۀ مثبت، ارتباطی نزدیک‌تر با نارضایتی از زندگی، ناامیدی و شکل‌گیری افکار خودکشی دارد. همچنین، بر اساس مدل انگیزشی-ارادی خودکشی (IMV)[1]، متغیرهایی مانند احساس گرفتارشدگی، درماندگی و ناامیدی که بیشتر با افسردگی پیوند دارند تا اضطراب، نقشی محوری‌تر در شکل‌گیری تمایلات خودکشی ایفا می‌کنند (O'Connor & Kirtley, 2018). از سوی دیگر، یافته‌های یکی از پژوهش‌های پیشین ما بر روی دانشجویان افغانستانی نیز نشان داد یک سازۀ مذهبی-معنوی (اعتماد به هدایت الهی) اگرچه توانست رابطۀ علائم استرس پس از سانحه با افکار خودکشی را تعدیل کند، نه با افسردگی رابطه‌ای معنادار داشت و نه اثر افسردگی بر افکار خودکشی را تعدیل کرد. این نتایج نشان می‌دهد کارکرد محافظتی منابع مذهبی ممکن است بسته به نوع آشفتگی هیجانی متفاوت باشد و همۀ ابعاد مذهب یا مقابلۀ مذهبی لزوماً در برابر همۀ هیجان‌های منفی نقشی یکسان ایفا نکنند. علاوه بر این، همان‌گونه که در پژوهشی دیگر نیز نشان داده‌ایم، در مدل‌های شناختی جدید آسیب‌شناسی روانی افسردگی، متغیرهای میانجی دیگری مانند «بدتنظیمی هیجان»[2] که سازه‌ای مرتبط اما تا حدودی متفاوت با سازۀ مقابله است، نقشی تعیین‌کننده در انتقال اثر عوامل آسیب‌پذیری بر پیامدهای روانشناختی مانند افسردگی و خودکشی‌گرایی به عنوان یکی از همبسته‌های بارز آن دارند (محرابی و همکاران، ۱۴۰۱)؛ متغیری که با اضطراب و اختلال‌های اضطرابی نیز رابطه‌ای تأییدشده دارد و در واقع، یک سازۀ فراتشخیصی در این زمینه به شمار می‌آید (Adolph & Margraf, 2024) و ممکن است رابطه‌ای متفاوت با الگوی حاضر در این پژوهش نشان دهد. بنابراین، در مجموع، این احتمال وجود دارد که در دانشجویان مهاجر افغانستانی، رابطۀ اضطراب با رضایت از زندگی و تمایل به خودکشی بیش از آنکه مستقیماً یا از طریق مقابلۀ مذهبی تبیین شود، از طریق سازوکارهایی دیگر مانند تنظیم هیجان، نشخوار فکری، احساس گرفتارشدگی یا سایر فرایندهای شناختی و هیجانی میانجی‌گری شود که در پژوهش حاضر اندازه‌گیری نشده‌اند و مطلوب است که در پژوهش‌های آتی بررسی شوند.
سپاسگزاری
از مساعدت مسئولانۀ تمام دانشجویان مهاجر افغانستانی که در این پژوهش حضور یافتند، تشکر و قدردانی می‌شود.
[1] Integrated Motivational-Volitional Model of suicide (IVM)
[2] Emotion dysregulation
[1] Satisfaction With Life Scale
[2] Beck Scale for Suicide Ideation
[3] Depression Anxiety Stress Scales
[4] The Scale of Religious and Spiritual Coping
[5] با کد تأیید از کمیتۀ اخلاق دانشگاه اصفهان
)