نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشیار، گروه روانشناسی تربیتی، دانشکدۀ روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری، گروه روانشناسی تربیتی، دانشکدۀ روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
چکیده
کلیدواژهها
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Interdisciplinary studies characterize the contemporary scientific world. Besides, adopting a psychological perspective on major literary works can deepen understanding of these texts while providing opportunities to apply insights from such works to convey psychological concepts. Parvin Etesami, a prominent contemporary poet, imparts ethical teachings and guidance for human well-being through various poetic forms, narratives, and allegories. This qualitative study was conducted using a deductive thematic analysis approach, aiming to examine the relationship between the themes in Etesami’s poetry and the virtues of positive psychology. The population of this study included the entire Divan of Parvin Etesami, which was analyzed using a census method. The unit of analysis was the couplet. The findings indicated that the themes in Etesami’s poems align with the principles of positive psychology. The most frequently recurring themes were those related to the virtue of wisdom, among which “love of learning” appeared prominent. Following this, the most common themes pertained to the virtue of temperance, with Etesami placing strong emphasis on self-regulation and the control of desires, as well as recommending prudence and foresight. Findings beyond Seligman's model are also evident in Parvin Etesami's poetry: the value of art, seizing opportunities, avoiding bad companions, and endurance, indicating that Parvin had a deeper perspective on human virtues. The application of these concepts, alongside the virtues and strengths highlighted by positive psychology specialists, can transform Parvin's teachings into a valuable resource for completing and enriching the teaching of moral virtues in positive psychology.
Introduction*
Literature offers valuable insights into individuals and societies, making interdisciplinary studies between literature and psychology significant. Positive psychology identifies virtues and character strengths that foster well-being and flourishing (Carr, 2004). Peterson and Seligman (2004) outlined six universal virtues: wisdom, courage, humanity, justice, temperance, and transcendence. Parvin Etesami’s poetry features numerous moral and educational themes related to these virtues. This study aims to examine how the six virtues identified in positive psychology are represented in the poetry of Parvin Etesami, to determine the relative frequency of these virtues and the factors contributing to their prominence, and to identify the character strengths associated with each virtue, as well as the mechanisms through which they are cultivated in her poetic teachings.
Method
This qualitative study employs deductive thematic analysis, with codes selected based on a predetermined theory. The theoretical framework is grounded in the six virtues of positive psychology as classified by Peterson and Seligman (2004). The research corpus comprises the entire Divan of Parvin Etesami, published during the poet's lifetime with an introduction by Malek osh-Sho'ara Bahar, consisting of 5,600 couplets in the forms of odes, masnavis, and fragments. The sampling method was a census, and the unit of analysis was the couplet. The research was conducted following the phases outlined by Clarke and Braun (2006). Initially, the researcher conducted repeated readings of the poems and related works on Parvin Etesami to become familiar with the poet's mindset and the depth and richness of the text. Subsequently, each couplet was assigned to concepts derived from positive psychology virtues based on its theme, and coding was performed manually via note-taking. To ensure the reliability of the results, the entire corpus was re-examined and coded using MAXQDA 2022 software, and basic themes were extracted. Basic themes were then merged, repetitive themes were removed, and themes belonging to each virtue were grouped, resulting in organizing themes. To assess validity, the opinions and guidance of three professors of Persian Language and Literature from Tarbiat Modares University and Allameh Tabataba'i University in Tehran were utilized. Reliability was assessed using a single-coder method with two rounds of coding (manual and computer-assisted). Holsti's coefficient was calculated, yielding 0.79.
Results
The findings reveal a substantial alignment between the teachings of Parvin Etesami and the six core virtues identified in Peterson and Seligman’s Classification of Character Strengths and Virtues (2004): Wisdom, Courage, Humanity, Justice, Temperance, and Transcendence. In response to the first research question, a systematic examination of Parvin E'tesami’s poetry demonstrates that all six virtues are represented throughout her Divan. Wisdom is reflected in themes such as the importance of knowledge, love of learning, criticism of ignorance, advocacy of women’s education, reliance on rational judgment, avoidance of actionless speech, and perspective. Courage appears through themes related to speaking the truth, perseverance, and sustained effort. Humanity is represented through friendship, kindness, and helping vulnerable individuals. Justice is reflected in themes of wise leadership and criticism of social injustice. Temperance emerges through prudence, self-regulation, control of desires, humility, and avoidance of selfishness. Transcendence is represented through purity, integrity, spirituality, remembrance of God, and seeking divine assistance. In addition to these six virtues, several themes extending beyond Seligman's model are identified: appreciation of art, valuing opportunities, avoiding bad companions, and practicing patience. These themes suggest a broader and deeper perspective on human excellence in Parvin Etesami’s poetry.
Regarding the second research question, line-by-line coding of the Divan indicates that Wisdom is the most frequently recurring virtue. Among its associated character strengths, Love of Learning receives the greatest emphasis. Temperance ranks second in frequency, with particular attention given to self-regulation and control of desires, followed by prudence and future-oriented thinking. The prominence of these two virtues reflects Parvin E'tesami’s concern with education, particularly for women, as well as her emphasis on moderation and self-discipline as essential foundations of moral development. The remaining virtues, including Humanity, Courage, Justice, and Transcendence, appear with lower frequencies.
In response to the third research question, the findings indicate specific mechanisms by which each virtue can be cultivated. Wisdom and Knowledge are attained through curiosity, love of learning, and deep contemplation directed towards discovering truth. A wise individual avoids actionless speech and follows reason rather than personal desires. Courage is primarily achieved through persistent effort and perseverance despite obstacles. Individuals with courage speak the truth without fear, even in difficult circumstances. Humanity is cultivated through kindness, empathy, and assistance to disadvantaged individuals. Justice is promoted through awareness of social injustice and acceptance of wise leadership, often symbolized by metaphors such as a captain guiding a ship. Temperance is achieved through self-regulation, prudence, future-oriented thinking, and humility. Transcendence is cultivated through spirituality, trust in God, and reliance on divine guidance. These virtues are conveyed through simple language, stories, allegories, and vivid metaphors that make moral teachings understandable and accessible to a wide audience.
Conclusion
This study examined the representation of positive psychology virtues in the poetry of Parvin Etesami using Peterson and Seligman’s Classification of Character Strengths and Virtues (2004). The findings indicate that the major virtues proposed in positive psychology are reflected in Parvin E'tesami’s poems. Among these virtues, Wisdom and Temperance receive the greatest emphasis, highlighting the poet’s commitment to education, self-discipline, rational thinking, and moral development. The frequent emphasis on learning, particularly women’s education, reflects her awareness of the social and cultural challenges of her time and her efforts to promote intellectual and ethical growth through literature.
The findings also suggest that Parvin Etesami’s conception of virtue extends beyond Seligman's model. Themes such as appreciation of art, valuing opportunities, avoiding harmful companionships, and practicing patience reveal additional dimensions of human excellence not explicitly emphasized in positive psychology models. These findings support the view that classical Persian literature can contribute valuable insights to contemporary theories of character and virtue.
Parvin Etesami not only describes virtues but also offers practical pathways for cultivating them through simple language, narratives, allegories, and vivid metaphors, making her poetry particularly suitable for moral and character education.
Despite these contributions, the study was limited to analyzing a single poet’s works. Future research may compare positive psychology virtues across different Persian poets and literary traditions. The findings also suggest that Parvin Etesami’s poetry can serve as a valuable resource for culturally grounded educational programs promoting character strengths, moral development, and psychological well-being.
Ethical Consideration:
Compliance with Ethical Guidelines: This research adheres to the fundamental ethical guidelines for literary and textual studies, including the avoidance of plagiarism, accurate representation of the original text, and respect for intellectual property rights.
Authors' Contributions: Both authors contributed equally to all stages of this research, including study design, data collection and analysis, interpretation of findings, manuscript writing, and final approval of the version to be published.
Conflict of Interest: The authors declare no conflict of interest regarding the publication of this paper.
Funding: This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.
Acknowledgement: The authors thank three professors of Persian language and literature for their valuable guidance and for validating the themes.
*. Corresponding author
کلیدواژهها [English]
روانشناسی مثبت، جنبشی نوین در حوزۀ روانشناسی، با تمرکز بر کشف و تقویت توانمندیها و فضیلتهای انسانی، به دنبال ارتقای کیفیت زندگی و شکوفایی فردی است. این رویکرد توسط روانشناس سرشناس آمریکایی، مارتین سلیگمن[1]، بنیانگذاری شده است. روانشناسی مثبتنگر بر افزایش شادکامی و سلامت و مطالعۀ علمی نقش نیرومندیهای شخصی و نظامهای اجتماعی مثبت در ارتقای سلامت بهینه تأکید دارد (Carr, 2004). مهمترین هدف روانشناسی مثبتنگر مطالعۀ زندگی خوب و چیزهایی است که باعث میشود زندگی ارزش زیستن داشته باشد؛ مهمترین ویژگی زندگی خوب شادکامی و سعادت است. راه اصلی رسیدن به شادکامی و سعادت بهباشی[2] فضیلتگراست. مطابق «بهباشی فضیلتگرا»، بهباشی در تحققبخشیدن به ظرفیتهای نهفتۀ انسانی است. پژوهشگران فضیلتگرایی میگویند شادکامی و زندگی خوب صرفاً داشتن زندگی خوب نیست؛ در زندگی باید چیزی بیش از لذت و رضایت وجود داشته باشد. مطابق بهباشی فضیلتگرا، شادکامی حقیقی در ابراز فضیلت و انجامدادن آنچه شایسۀ انجامدادن است، یافت میشود (پترسون و سلیگمن، 2004/1400). در واقع، زندگی باید چیزی بیشتر از لذت و رضایت باشد.
سلیگمن، با بررسی متنهای فلسفی و دینی از سراسر دنیا، بیان کرد شش فضیلت مشترک برای جهانیان وجود دارند و آنها را «ششگانه بزرگ»[3] نامید. این شش فضیلت شامل خردمندی، تعالی، اعتدال، انسانیت، عدالت، شجاعت هستند. فضیلتها مفاهیم اخلاقی هستند که توانمندیها ذیل آنها قرار میگیرند.
خردمندی یکی از این فضیلتهای بنیادین است که اینگونه تعریف میشود: معرفتی که با سختی و تلاش به دست میآید، و سپس، در راه امور نیک به کار گرفته میشود. خردمندی شکلی از هوش اصیل و عالی است که وجود آن برای هیچ کس رنجآور و آزارنده نیست و هر کسی آن را تحسین میکند. توانمندیهای زیرمجموعۀ خردمندی آنهایی هستند که مستلزم فراگیری و استفاده از دانش در امور انسانی باشند؛ مانند خلاقیت[4]، کنجکاوی[5]، داوری[6] و چشمانداز داشتن[7] (پترسون و سلیگمن، 2004/1400). به نقل از دلاوری و همکاران (1403)، نیز صاحبنظرانی همچون استرنبرگ[8]، خردمندی را دانشی تعریف میکنند که تعادل بین منافع شخصی و منافع اجتماعی را در بر گیرد. بالتس و اشتادینگر[9] نیز خرد را به عنوان دانش عملی گسترده تعریف میکنند.
میانهروی و اعتدال فضیلتی دیگر است که عبارت است از فضیلت کنترل و مهار زیادهروی که معمولاً بر تقوا و خویشتنداری دلالت دارد. برای نمونه، در روانشناسی، این فضیلت در قالب خودکارآمدی[10] یا خودنظمبخشی[11] میآید. اعتدال نوعی انکار نفس و ازخودگذشتگی است که برای فرد یا دیگران سرانجامی پر برکت دارد. دوراندیشی و فروتنی نمونههایی از توانمندیهای اعتدال هستند (پترسون و سلیگمن، 2004/1400).
دو فضیلت دیگر عدالت و انسانیت هستند. فضیلت بنیادین عدالت به طور کلی به چیزهایی اشاره دارد که باعث ایجاد انصاف و عدالت در زندگی میشوند. این نوع از مفهوم عدالت باید در عمل معیار داشته باشد؛ از این رو، بیشتر ماهیت مدنی دارد؛ مانند رهبری، شهروندی و کارگروهی. شادیگو و همکاران (1399) بیان میکنند ادبیات در هر جامعه نشاندهندۀ مسائل اجتماعی آن جامعه است. محبوبیت شاعری مانند پروین اعتصامی به همین دلیل است که اشعار او سازگار با مسائل اجتماعی، بی عدالتی، توجه به فقرا و بیمهری به دیگران است. به گفتۀ سلامتنیا (1393)، پروین شاعری اخلاقی و اجتماعی است. او هم انساندوستی و هم عدالت را در اشعارش نشان میدهد. در واقع، دو فضیلت عدالت و انسانیت میتوانند یکدیگر را بهبود بخشند و به نوعی تکمیلکنندۀ یکدیگر باشند. توانمندیهای بینفردی و فضیلتی که مستلزم ارتباط با دیگران است، انسانیت نام دارد. در روانشناسی، فضیلتهای مربوط به انسانیت معمولاً در قالب رفتارهای نوعدوستانه یا جامعهپسند ترسیم میشوند؛ مانند عشق، سخاوت، مهربانی یا خیرخواهی (پترسون و سلیگمن، 2004/1400). سلیگمن در تعریف فضیلت بنیادین شجاعت نیز میگوید شجاعت هم شامل رشادت بدنی است و هم شرافت و استقامت؛ یعنی هر عمل آگاهانه، ارادی و سنجیده در راستای انجامدادن کار درست و اعمال اراده تا رسیدن به هدف؛ با وجود مخالفتهای بیرونی یا درونی (پترسون و سلیگمن، 2004/1400).
ششمین فضیلت، فضیلت تعالی است که عبارت است از اتصال با چیزی برتر؛ یعنی باور به اینکه معنا یا هدفی بزرگتر از خود ما وجود دارد. به بیان دیگر، تعالی چیزی است که میزان کوچکیمان را به ما یادآوری میکند و در عین حال، احساس بیمعنایی و پوچی را از ما دور میکند. توانمندیهای شکر، امید، شوخطبعی، دینداری و معنویت زیرمجموعۀ فضیلت تعالی قرار میگیرند. پروین اعتصامی یکی از شاعرانی است که معنویت و ایمان را در توکل مطلق به خداوند تعریف میکند (موید، 1368).
در مجموع، همۀ این فضیلتهای یادشده و توانمندیهای ناشی از آن یاریگر نوع بشر در دستیابی به کمال بودهاند. آدمی همیشه سعی در انجام اموری داشته است که او را در رسیدن به سعادت کمک کنند و اورا به منتها درجۀ فضیلت برسانند. رسیدن انسان به فضیلتهای جهانشمول و تبدیلشده به انسان کامل در همۀ جوامع یکی از مهمترین اهداف در زندگی انسان بوده است و شاعران و اندیشمندان بسیاری تلاش کردهاند تا با ارائۀ پند و اندرزهای خود، مردم را در رسیدن به این فضیلتها یاری دهند. پروین اعتصامی نیز یکی از این شاعران است. پیشینۀ پژوهشی در این حوزۀ میانرشتهای نشان میدهد ادبیات فارسی و روانشناسی مثبتنگر در بسیاری از موارد همراستا بودهاند. کاکاوند و نوبری (1396) در پژوهش خود، با بررسی و مقایسۀ اشعار پروین با مولوی، بیان میکنند پروین احیاگر فن مناظره در اشعار بوده است و نکات تعلیمی و اخلاقی خود را با تأثیرپذیرفتن از مولوی سروده است. او در قالب داستانهای مختلف سعی میکند فضیلتهایی در راستای سعادت انسان آموزش دهد. گلیزاده و همکاران (۱۳۹۵) اذعان دارند اندیشههای مثبتنگر مولانا همراستا با روانشناسی مثبت هستند. صفری و همکاران (۱۴۰2) غزلیات شمس را بر پایۀ روانشناسی مثبت بررسی کردند و نشان دادند اندیشههای مولانا و سلیگمن در مقولۀ شکوفایی و تلاش انسان برای دستیابی به کمال شبیه هم هستند. مؤلفههای روانشناسی مثبت همچنین در آثار شاعرانی همچون سعدی (حسینعلیزاده، 1401) و غزلیات جامی، خیالی بخارایی، فتاحی و هلالی (عبدلعلیزاده و همکاران، 1399) بررسی شدهاند.
اگرچه پژوهشهایی دربارۀ تعالیم اخلاقی پروین اعتصامی و مطالعۀ مؤلفههای روانشناسی مثبت در ادبیات فارسی انجام شدهاند، هیچ کدام پیوند مستقیم شش فضیلت روانشناسی مثبت با اشعار پروین اعتصامی را بررسی نکردهاند. از این رو، این پژوهش به دنبال این است که نگاهی روانشناسانه به اشعار پروین اعتصامی داشته باشد و اشعار او را از دیدگاه 6 فضیلت روانشناسی مثبت بررسی کند. علت انتخاب پروین اعتصامی مضامین ویژۀ اشعار و رویکرد تعلیمی مدنظر او است که تقریباً در سراسر دیوانش قابل مشاهده است. او به عنوان بانوی کتابدار و کتابخوانی که دختر یوسف اعتصام الملک است، همیشه در فضای کتاب و علم پرورش یافته است و از نعمت همنشینی بزرگان شعر و ادب در محافل خانۀ پدری برخوردار بوده است. از سوی دیگر، روزگاری که پروین در آن شعر میسراید، از لحاظ تاریخی و اجتماعی، آغاز توجه به حضور زنان در جامعه و توجه به علمآموزی ایشان است؛ به همین علت، میتوان بهوضوح دید که مخاطب بسیاری از اشعار پروین زنان و دختران این سرزمین هستند. پروین توجه به این امر را رسالتی بر دوش خود میدانسته و بهخوبی از عهدۀ این رسالت سترگ برآمده است. این پژوهش با غور در مضامین شعری این بانوی فرهیخته درصدد است به این پرسشها پاسخ دهد: 1. شش فضیلت منتخب روانشناسی مثبت چگونه در اشعار پروین اعتصامی بازنمون شدهاند؟ 2. با توجه به بررسیهای انجامشده در این پژوهش، کدام فضیلتها به ترتیب بسامد بیشتری داشتهاند و چرا؟ 3. توانمندیهای مورد تأکید هر فضیلت بر اساس تحلیل مضامین اشعار پروین اعتصامی کداماند و سازوکارهای دستیابی به آن از نظر شاعر چگونهاند؟
روش
روش پژوهش، قلمرو و نمونه: این پژوهش در دستۀ پژوهشهای کیفی، از نوع تحلیل مضمون قیاسی قرار میگیرد. در تحلیل مضمون به روش قیاسی، پژوهشگر کدها را بر اساس نظریۀ مشخص انتخاب میکند و علایم، شاخصها و شواهدی را که با این نظریه حمایت میشوند، شناسایی و کدگذاری میکند. کدهای مرتبط با هر مضمون نیز از فرضیهها و مؤلفههای نظریۀ مدنظر استخراج میشوند (عابدی جعفری و همکاران، 1399). در این پژوهش، از 6 فضیلت روانشناسی مثبت در کتاب طبقهبندی توانمندی منش و فضیلتهای انسانی (پترسون و سلیگمن، 2004/1400) به عنوان نظریۀ پایه برای ساخت کدها استفاده شده است. روش تحلیل مضمون روشی است برای تحلیل شناخت الگوهای موجود در دادههای کیفی و از آنجا که هدف این پژوهش بررسی مضامین منتخب در اشعار پروین اعتصامی از دیدگاه روانشناسی مثبت است، از روش تحلیل مضمون برای پژوهش حاضر استفاده شده است.
قلمرو پژوهش تمام اشعار پروین اعتصامی در کتاب چاپشده در زمان حیات او با مقدمۀ ملکالشعرای بهار (اعتصامی، 1383) است که 5600 بیت شامل قصاید، مثنویها و قطعات بوده و به روش تمامشماری تحلیل شدهاند. واحد تحلیل بیت در نظر گرفته شده است. تحلیل مضمون دادههای متنی را به دادههای غنیتر و تفصیلیتر تبدیل میکند (Clarke & Braun, 2016) و از مرور و کدگذاری عبارتهای آشکار در اشعار این شاعر فراتر میرود و بر شناخت و توضیح ایدههای صریح و ضمنی تمرکز میکند.
روش اجرا و تحلیل: مراحل اجرای پژوهش بر اساس مراحل کلارک و براون اجرا شده است (Clarke & Braun, 2016). ابتدا، پژوهشگر با مطالعۀ اولیه و مکرر اشعار و کتابهایی دربارۀ پروین اعتصامی با فضای ذهنی شاعر و عمق و غنای محتوای متن آشنا شد. سپس، با مطالعۀ دقیق تمام اشعار پروین اعتصامی، هر بیت را با توجه به مضمون آن، به مفاهیم برگرفته از فضیلتهای روانشناسی مثبت اختصاص داد. پس از اینکه کدگذاری به شکل دستی و یادداشتبرداری انجام شد، به منظور پایایی نتایج، بار دیگر کل اشعار با استفاده از نرمافزار MAXQDA2022 بررسی و کدگذاری شد و مضامین پایه استخراج شدند. سپس، مضامین پایه با هم ادغام و مضامین تکراری حذف شدند. مضامینی که زیرمجموعۀ هر فضیلت قرار میگیرند، کنار هم گذاشته شدند و مضامین سازماندهنده شکل گرفتند. سپس، نتایج تحلیل با توجه به پرسشهای پژوهش و مبانی نظری روانشناسی مثبت تحلیل و بررسی و تحلیل شد. به منظور بررسی روایی این پژوهش، مضامین با مطالعۀ مبانی نظری و پیشینه و اهداف پژوهش انتخاب شدند و در مرحلۀ تأیید مضامین و کدگذاریها، از نظرات و رهنمودهای سه نفر از استادان زبان و ادبیات فارسی در دانشگاههای تربیت مدرس و علامه طباطبایی استفاده شد.
در این پژوهش، کدگذاری توسط پژوهشگر انجام شد. برای اطمینان از ثبات درون کدگذار، فرایند کدگذاری به صورت دستی و رایانهای در دو نوبت جداگانه انجام و نتایج مقایسه شد. به منظور سنجش پایایی، از ضریب هولستی استفاده شد که یکی از شاخصهای معتبر در سنجش توافق در پژوهشهای کیفی است. هرچند استفاده از کدگذار مستقل و محاسبۀ ضرایب توافقی مانند کاپای کوهن میتواند اعتبار بیشتری ایجاد کند (سعدیپور، 1395)، در این پژوهش، با توجه به گستردگی جامعه (تمامی اشعار پروین) و هدف تمرکز بر عمق تحلیل، از شیوۀ تککدگذار با تکرار کدگذاری و مشورت با خبرگان حوزۀ ادبیات و روانشناسی مثبت بهره گرفته شد تا احتمال سوگیری فردی کاهش یابد.
ضریب پایایی هولستی PAO (درصد توافق مشاهدهشده) در این پژوهش 79/0 به دست آمده است. در فرمول ضریب پایایی هولستی، M تعداد توافق در دو مرحلۀ کدگذاری، N تعداد واحدهای کدگذاشته در مرحلۀ دستی و n تعداد واحد کدگذاشته به شکل رایانهای است (سعدیپور، 1395). رعایت ملاحظات اخلاقی در این پژوهش انجام شده است.[12]
یافتهها
یافتههای این پژوهش نشان داد میان آموزههای پروین اعتصامی و فضیلتهای بنیادین روانشناسی مثبت همراستایی بسیاری وجود دارد. در پاسخ به پرسش اول پژوهش، چنانکه از بررسی نظاممند اشعار پروین برمیآید و در جدول 1 اشاره شده است، هر شش فضیلت خردمندی، شجاعت، انسانیت، عدالت، اعتدال و تعالی در دیوان او بازنمایی شدهاند. مضمونهایی همچون اهمیت علم و خرد، عشق به یادگیری، نکوهش جهل، تأکید بر علمآموزی برای زنان، راهنمایی گرفتن از عقل، پرهیز از گفتار بیعمل و ژرفاندیشی، فضیلت خردمندی را نشان میدهند. فضیلت شجاعت در مضامینی همچون گفتن حرف حق و سعی، تلاش و پشتکار تجلی یافته است. فضیلت انسانیت نیز با دو مضمون دوستی و محبت به دیگران و کمک به ناتوانان بازنمایی شده است. در فضیلت عدالت، مضامین رهبری خردمند و اعتراض به بیعدالتی روزگار دیده میشوند. مضامین آیندهنگری و احتیاط، کنترل هوی و هوس، فروتنی و نهی خودپرستی نشان دهندۀ فضیلت اعتدال هستند. فضیلت تعالی نیز با دو مضمون پاکی و درستکاری، یاد خداوند و یاوری خواستن از او بازنمایی شده است. افزون بر این شش فضیلت، مضامین فراتر از مدل سلیگمن همچون ارزش هنر، غنیمتشمردن فرصت، پرهیز از همنشین بد و بردباری در اشعار پروین یافت شدند که این امر نشاندهندۀ نگاه عمیقتر او به فضایل انسانی است.
در پاسخ به پرسش دوم پژوهش، یافتههای حاصل از کدگذاری بیت به بیت دیوان پروین حاکی از آن است که بیشترین مضمون تکرارشونده متعلق به فضیلت خردمندی است و در میان توانمندیهای زیرمجموعۀ آن، عشق به یادگیری بیشترین تأکید را دارد. پس از خردمندی، فضیلت اعتدال بیشترین بسامد را به خود اختصاص داده است و در این میان، پروین اعتصامی بیشترین تأکید را بر خودنظمبخشی و کنترل هوی و هوس داشته و سپس احتیاط و آیندهنگری را توصیه کرده است. دلیل بسامد بالای این دو فضیلت آن است که پروین در دورهای تاریخی میزیسته که علمآموزی (به ویژه برای زنان) و پرهیز از افراطگری و هوی و هوس از دغدغههای اصلی او به عنوان یک شاعر تعلیمی و اخلاقی محسوب میشده است. سایر فضیلتهای انسانیت، شجاعت، عدالت و تعالی به ترتیب بعدی قرار دارند.
در پاسخ به سومین پرسش پژوهش و با استناد به جدول 1 و زیرمضمونهای هر فضیلت، سازوکار دستیابی به هر یک از فضیلتهای ششگانه به شرح زیر است: از نظر پروین اعتصامی، سازوکار دستیابی به فضیلت خردمندی کنجکاوبودن، عشق و علاقه به یادگیری و تفکر عمیق برای کشف حقیقت است. در نگاه او، فرد خردمند کسی است که از گفتار بدون عمل دوری کند و به جای هوی و هوس، از عقل پیروی کند. از نظر پروین اعتصامی، مهمترین سازوکار دستیابی به فضیلت شجاعت سعی و تلاش است. او معتقد است حتی با وجود موانع، میتوان با پشتکار به نتیجه رسید. از دیدگاه او، کسی که به فضیلت شجاعت نائل آمده باشد، از گفتن حرف حق هرگز نمیهراسد، هرچند مانعی در پیش باشد. پروین در اشعارش بسیار مهربان است و برای فضیلت انسانیت، مهربانی در دل و کمک به ناتوانان را راهکار اصلی میداند. برای فضیلت عدالت، او به بیعدالتی روزگار اشاره میکند و توصیه به پذیرش رهبری خردمند (تشبیه رهبر به ناخدای کشتی) دارد.
در اشعار پروین اعتصامی، سازوکار دستیابی به فضیلت اعتدال در دو محور خلاصه میشود: نخست، کنترل هوای نفس و خودنظمبخشی؛ دوم، آیندهنگری و احتیاط. وی همچنین فروتنی را جوهرۀ این فضیلت میداند و بسیار از خودپرستی پرهیز میکند. برای فضیلت تعالی نیز پاکی و درستکاری و توکل مطلق به خداوند به عنوان راه سعادت معرفی شده است. شاعر این مفاهیم را با زبان ساده، داستانها، تمثیلها و تشبیهات ملموس آموزش میدهد تا برای همگان قابل فهم باشد. در جدول 1، شاهد هر کدام از مضمونها در دیوان پروین آورده شده است.
جدول 1
مضامین استخراجشده از اشعار
Table 1
Extracted Themes from Poems
|
مضامین سازماندهنده |
مضامین پایه |
بیت شاهد |
|
خردمندی |
گشودگی به تجربه |
هیچگه شمعِ بی فتیله نسوخت/ تا عَمَل نیست، علم، بی اثر است گفتۀ بیعملْ، چو بادِ هواست / اَبرِه را محکمی زِ آستر است |
|
|
اهمیت علم و خرد |
علم نیکوست، چه در خانه چه در غُربت/ عود خوشبوست، چه در کاسه چه در مِجمَر جامۀ جانِ تو چون زیورِ علم آراست/ چه غم اَر پیرهنِ تَنت بُوَد خُلقان؟ |
|
|
عشق به یادگیری |
زِ جوی علم، دل را آب دِه تا بَر لبِ جویی/ ز خوانِ عَقل، جان را سیر کن تا بَر سرِ خوانی روشنی دادنْ دلِ تاریک را با نورِ علم/ در دلِ شب، پرتوِ خورشیدِ رخشان داشتن |
|
|
نکوهش جهل |
بِخَر زِ دَکۀ عقل، آنچه روح میطلبد/ هزار سودِ نهان اَندرین خریدارست چو گشودند بروی تو دَرِ طاعت و علم/ چه کَمند اَفکنی از جَهل به دیواری چند؟ |
|
|
اهمیت علمآموختن برای زنان |
زنی که گوهر و تعلیم و تربیت نَخرید/ فروخت گوهرِ عمرِ عزیز را ارزان برایِ گردن و دستِ زن نکو، پروین/ سِزاست گوهرِ دانش، نه گوهرِ اَلوان |
|
راهنماییگرفتن از عقل و خرد |
وَرطه و سیلابْ نَداری به پیش/ تا خِرَدَتْ کِشتی و جان، ناخداست جز نورِ خرد، رَهنمایْ مَپسند/ خودکام مَپندار کامیابَست به معماِر عقل و خرد تیشه دِه/ که تا خانۀ جَهلْ ویران کنند |
|
|
|
پرهیز از گفتار و عملکردن |
گفتۀ بیعمل چو باد هواست/ اَبره را محکمی زِ آستر است اَندر آنجا که کار باید کرد/ چه فَضیلت برای گفتار است؟! |
|
|
ژرفاندیشی و تفکر عمیق |
من و تو اَز پیِ کَشفِ حقیقت آمدیم/ ازین مسابقه، مَقصود، کامرانی نیست حققیت را نخواهی دیدْ جُز با دیدۀ مَعنی/ نَخواهی یافتن در دفترِ دیوْ این مَعانی را |
|
شجاعت |
حرف حق را گفتن |
وقتِ سخن مَترس و بگو آنچه گفتنی است/ شمشیر روزِ مَعرکه زِشت است در نیام حقیقت گویْ شو پروین، چه تَرسی/ نَشایَد بَهْرِ باطلْ حَقْ نَگفتن |
|
|
سعی، تلاش و پشتکار |
آنکَس که از این چاهِ ژَرفِ تیره/ با سَعْی و عمل رَست، رستگار است گَرچه دشوار بُوَد کار و برومندی/ هِمَّت و کارشناسی، کُنَد آسانش |
|
مضامین سازماندهنده |
مضامین پایه |
بیت شاهد |
|
انسانیت |
دوستی و محبت به دیگران |
نزدِ شاهینِ مُحبتْ بی پَروبال آمدن/ پیشِ بازِ عشقْ آئینِ کبوتر داشتن دلْ برای مهربانی پَروراندن لاجرم/ جانْ بِتَن تنها برای جانفشانی داشتن |
|
|
کمک به ناتوانان و فقرا |
ای دوستْ تا که دسترسی داری/ حاجت بَرآر اَهْلِ تَمَنا را چو نیروی بازوت هست، ای توانا/ بدرمانگان رَحم کن تا توانی |
|
عدالت |
رهبری خردمند |
چو ناخداستْ خردمند و کِشتیَش مُحکم/ دِگر چه باک زِ اَمواج و وَرطه و طوفان با عَزْمِ خویش، هیچیک این رَه نمیرویم/ کشی، مُبَرهَن است که محتاج ناخداست |
|
|
بیعدالتی روزگار |
طَبیبِ دَهرْ نیاموخت جُز سِتَم، پروین/ بِدَرد کُشت و حدیثی نَگُفت از درمان چَرخْ، هر سَنگ داشتْ بَر مَن زَد/ دیگرش سنگْ در فَلاخَن نیست |
|
اعتدال |
آیندهنگری و احتیاط |
اَول بِدیده روشنیای آموز/ زان پس بِپویْ این رهِ ظُلما را باید که چراغی بِدَست گیرَد/ در نیمه شب آنکَس که رَهگذار است |
|
|
کنترل هوی و هوس |
کارْ مَده نَفسِ تَبَه کار را/ در صَفِ گُل جا مَده این خار را ایدل، غرور و حرص زبونی و سِفلگی است/ ای دیده، راه دیو ز راه خدا جداست |
|
|
فروتنی و نهی خودپرستی |
خویشتَن دیدن و از خود گفتن/ صِفَتِ مردمِ کوتَه نَظَر است چه حاصِل از هنر و فَضلِ مَردمِ خودبین؟/ خوشَم که هیچَم و همچون تونیستم خودخواه |
|
تعالی |
پاکی و درستکاری |
مردم پاک شو، آنگاه بپاکان بین/ دیده حق بین کُن و آنگاه بحق بنگر پاک شو تا نخوری اندُهِ ناپاکی/ نیک شو تا ندَهَندَت بِبَدی کیفر |
|
|
یاد خداوند و یاوری خواستن از او |
ما نمیگوئیم سائِل دَر مَزَن/ چون زَدی این دَر، دَرِ دیگر مَزن عشقِ حق، در من شَرار اَفروخته است/ من چه میدانم که دستم سوخته است |
|
مضامین فراتر از مدل |
فرصت را غنیمتشمردن |
زندگی جز نَفَسی نیست، غَنیمت شِمُرَش/ نیست اُمید که همراهِ نَفَس برگردد پروین، شرابِ مَعرفت از جامِ علم نوش/ تَرسم که دیر گَردد و خالی کنند جام |
|
|
ارزش هنر |
در آسمان علم، عمل برترین پَراست/ در کشورِ وجود هنر بهترین غناست با دانش است فَخر، نه با ثروت و عِقار/ تنها هنر تفاوت انسان و چارپاست |
|
|
همنشین بد |
ای نیک، با بَدان مَنشین هَرگز/ خوش نیست وصله جامۀ دیبا را به تَن پَرور و کاهِل اَر بِگروی/ تُرا نیز چون خود تَن آسان کند |
|
|
صبر و بردباری |
ما که عمری پَردهداری کردهایم/ در حَوادث، بُردباری کردهایم زِ آزادگان، بردباری و سعی/ بیاموز، آموختن عار نیست |
بحث
هدف این پژوهش بررسی مضامین شعر پروین اعتصامی در حوزۀ فضیلتهای روانشناسی مثبت است. نتایج نشان داد مؤلفههای روانشناسی مثبت همراستا با آموزههای مورد تأکید پروین اعتصامی هستند. علاوه بر این، مضامین فراتر از مدل سلیگمن نیز در اشعار پروین اعتصامی، از جمله ارزش هنر، فرصت را غنیمتشمردن، همنشین بد و بردباری، نشان میدهند پروین نگاهی عمیقتر به فضایل انسانی دارد. بهکارگیری این مفاهیم در کنار نکات و فضایلی که متخصصان روانشناسی مثبت اشاره کردهاند، میتواند آموزههای پروین را به منبعی ارزشمند برای تکمیل و غنیسازی آموزش فضایل اخلاقی در روانشناسی مثبت تبدیل کند. همچنین، بهره گیری از سازوکارهای پند و اندرز در محتوای تعلیمی اشعار و استفاده از تشبیهات و استعارات ملموس در نظام بلاغت شعر موجب میشود اشعار پروین گزینهای مناسب برای مطالعۀ متن ادبی از نظرگاه روانشناسی مثبت باشند. در حقیقت، شاعر شاهد مثالهای روزمره و برگرفته از زندگی عادی مردم را به کار میگیرد تا راه دستیابی به فضیلتها و کمال انسانی را به مخاطبان با زبانی همهفهم آموزش دهد. در ادامه، با توجه به یافتههای پژوهش، تبیین هر فضیلت و چگونگی بازنمایی آن در اشعار پروین اعتصامی بررسی میشود. در خصوص کلمۀ فضیلت، پروین میگوید:
بُگشا قفلِ درِ باغِ فضیلت را/ بُخور از میوۀ شیرینِ فراوانش
فضیلت خردمندی: به عقیدۀ پترسون و سلیگمن (2004/1400)، فضیلت خردمندی و دانایی را شامل صفاتی مثبت میداند که با اکتساب و استفاده از اطلاعات در راستای زندگی خوب ارتباط دارند و در واقع نوعی توانمندی شناختی هستند. از آنجا که بسیاری از اندیشمندان وقتی از فضیلتها سخن میگویند، عقل یا خرد را معیار گزینش یا تأیید آنها به شمار میآورند، مناسب است تا ابتدا انعکاس ابیات مرتبط با این فضیلت در شعر پروین اعتصامی تحلیل و بررسی شود. توانمندیهایی که در این پژوهش برای فضیلت خردمندی از اشعار پروین اعتصامی استخراج شدهاند عبارتاند از: گشودگی به تجربه، اهمیت علم و خرد، عشق به یادگیری، نکوهش جهل، اهمیت علمآموختن برای زنان، راهنماییگرفتن از عقل و خرد، پرهیز از گفتار و عملکردن، ژرفاندیشی و تفکر عمیق که در ذیل به ترتیب تحلیل میشوند.
نخستین این توانمندیها کنجکاوی و گشودگی به تجربۀ جدید است که نوعی صفت برانگیختهشده از درون محسوب میشود. این مضمون در شعر پروین در دو مقوله قابل بررسی است. ابتدا اینکه وی تأکید بر دوری از گفتار و اقدام به عمل دارد و دیگر اینکه مخاطب اشعار را برمیانگیزد تا نسبت به تجربههای جدید قیام کند، هرچند ممکن است در عمل با مشکلاتی مواجه شود.
هیچگَه شمعِ بی فتیله نسوخت/ تا عَمَل نیست، عِلم بی اَثر است
از گفتۀ ناکردۀ بیهوده چِه حاصل؟/ کِردار نکو کُن، که نَه سودیست زِ گُفتار
پروین اعتصامی بیان میکند علم بدون عمل و گفتار بدون کردار نکوهیدنی است؛ خلاصۀ کلام او فراخوانی به تقوا و پرهیزگاری است. پروین انسان را به پیمودن راه تقوا و تفکر دعوت میکند. توانمندی دیگر در این مجموعه آزاداندیشی است؛ به این معنا که انسان بتواند همۀ شواهد را بررسیکند و سنجیده تفکر کند. پروین بر لزوم تفکر از دریچۀ عقل تأکید دارد و آن را لازمۀ دریافت نور حقیقت میداند:
بخَر زِ دکۀ عَقل آنچه روحْ میطَلبد/ هِزار سودِ نَهان اَندرین خریداریست
به چشمِ عقل ببین پرتوِ حقیقت را/ مَگویْ نورِ تَجَلی فُسون و طَراریست
عشق به یادگیری توانمندی دیگری از زیرمجموعۀ فضیلت خردمندی است که آن را میتوان ناشی از علاقۀ ذاتی انسان به یادگیری و سازگاری با محیط دانست. پترسون و سلیگمن (2004/1400) این توانمندی را صفتی عام معرفی میکنند که در آن، افراد انگیزشی فوقالعاده در فراگیری مهارت یا معلومات جدید یا توسعۀ مهارتهای موجود دارند. از میان توانمندیهای مختلف خردمندی، مضمون عشق به یادگیری بیشترین تکرار را در بین اشعار پروین اعتصامی داراست. او به عنوان زنی خردمند در بیشتر اشعار خود افراد را به آموختن و علماندوزی تشویق میکند و بسیار بر ارزشمندی علم و دانش تأکید میکند. آنچه در رابطه با این مقوله قابل بیان است این است که مخاطب بیشتر اشعار پروین در این مضمون زنان هستند و او به ویژه علم را برای زنان زینت میداند. با توجه به عصری که پروین در آن زندگی میکند که مقارن با دورۀ پهلوی اول و اجرای اصلاحات رضاخانی است و در آن، تلاشهای بسیاری در راستای مدرنسازی و برهمزدن ساختارهای سنتی صورت گرفت، همچنان مقاومتهایی در این خصوص وجود داشت؛ بنابراین، پروین در اشعارش سعی میکند بر این مهم تأکید داشته باشد و از جملۀ اشعار او در این زمینه شعری است که در جشن فارغالتحصیلی دختران مدرسۀ آمریکایی تهران سروده است.
توانمندی دیگر تحت بررسی در این پژوهش ژرفاندیشی است. پروین در اشعارش آفرینش را هدفمند میداند و انسان را تشویق میکند تا برای کشف حکمت و حقیقت تفکری عمیق داشته باشد. ژرفاندیشی در نظر سلیگمن توانایی ارزیابی زندگی در چارچوبی وسیع به شکلی است که برای خود و دیگران قابل فهم باشد. ژرفاندیشی حاصل دانش و تجربه و هماهنگی آنها برای افزایش بهباشی انسان است. وقتی فردی چشمانداز دارد، در بافتهای مختلف اجتماعی میتواند ابتدا به دیگران گوش دهد و آنچه را میگویند، ارزیابی کند؛ سپس پندهای حکیمانه و خردمندانه ارائه دهد. پروین از این نظر بسیار بر تفکر و کشف حقایق توصیه میکند. او در بیتی میگوید:
این چشمۀ کوچکْ به چشمِ فِکْرَت/ بَحْریست که بی کُنه و بی کَرانست
سلیگمن متضاد ناخوشایند این توانمندی را جهل و بیخردی میداند. پروین نیز در بسیاری از اشعار خود جهل را نکوهش میکند. او به انسان توصیه میکند اگر به دنبال سعادت است، از جهل دوری کند و در جستوجوی معرفت باشد. پروین در اشعار خود بر مضمونهایی همچون نکوهش جهل و راهنماییخواستن از عقل و خرد بسیار تأکید میکند. از نظر او، فرد خردمند از عقل خود استفاده میکند، شواهد را میسنجد و از جهل و نادانی دوری میکند. او علم و خرد را بسیار ارزشمند میداند. پروین همچنین به ارزش هنر بسیار توجه میکند و فرد خردمند را باهنر میداند. این یافته با پژوهش ممتحن و محمدی (1390) و کشوری و همکاران (1403) نیز همراستاست. سلیگمن به طور مستقیم به موضوع هنر اشاره نکرده است و این امر نشاندهندۀ دیدگاه عمیقتر پروین اعتصامی به فضایل انسانی است.
فضیلت شجاعت: شجاعت شامل اعمال اراده برای رسیدن به اهداف، با وجود موانع و ستیزههای درونی و بیرونی است (پترسون و سلیگمن، 2004/1400). دلاوری و شهامت یکی از توانمندیهایی است که زیرمجموعۀ شجاعت است و نوعی شجاعت فرای جسم و توانایی هر کاری است که با وجود ترس باید انجام شود. در این باره، پروین در اشعارش مضمون گفتن حرف حق را بسیار به کار برده است. او با توجه به بافت اجتماعی زمان خود، شجاعت گفتن و اعتراض به وضع اجتماعی خود را داشت و در اشعار خود توصیه میکند که انسان نترسد و آنچه را باید بگوید به زبان آورد.
وقتِ سُخنْ مَترس و بگو آنچه گفتنی است/ شمشیر، روزِ مَعرکه زشت است در نِیام
توانمندیهای دیگر شجاعت، اتمام کاری که فرد شروع کرده است، ادامۀ آن با وجود موانع، ایستادگیکردن و به نتیجه رساندن و سعی و تلاش و اهمالکارینکردن، همه زیرمجموعۀ توانمندی استقامت، پشتکار و سختکوشی هستند (پترسون و سلیگمن، 2004/1400). پروین با استفاده از مثال و داستان، مخاطب خود را به سعی و تلاش تشویق میکند. مضمون سعی و تلاش یکی دیگر از مضمونهای پر تکرار در اشعار پروین است. او برای غلبه بر موانع بسیار به پشتکار و ایستادگی تشویق میکند. او در شعرهای خود به شکل گفتوگو و مناظرههای مختلف، با مثالهایی همچون مورچه و عنکبوت یا در شعر «جولای خدا» در قالب داستان، سعی و تلاش را آموزش میدهد؛ از این رو، همراستا با مفاهیم روانشناسی مثبت است. او راه رسیدن به سعادت را سعی و تلاش میداند:
سعیْ کُن، ای کودکِ مَهدِ اُمید/ سعیِ تو بَنّا و سَعادت بَناست
وی همچنین در کنار تلاش و کوشش، در ادامه توصیه میکند وقت و فرصت را غنیمت بشمارید. فرصت را غنیمتشمردن یکی دیگر از مضمونهای پرتکرار اشعار پروین است که فراتر از مدل سلیگمن قرار میگیرد.
رَنگرَز شو، تا که در خُم هستْ رنگ بَرق شد فُرصت، نمیداند دِرَنگ
فضیلت انساندوستی: توانمندیهای انسانیت در ارتباط با گرایش به مراقبت و دوستی و روابط میانفردی مثبت با دیگران هستند. مهربانی یکی از توانمندیهایی است که در این فضیلت جای میگیرد؛ به این معنا که انسان تمایل گسترده به خوبی به دیگران داشته باشد و در حق دیگران مهربانی کند و از دیگران حمایت کند. پروین در اشعار خود بسیار مهربان است و در قالب داستانهای مختلف کمک و دوستی با دیگران را توصیه میکند و از این رو، همسو با توانمندیهای انسان دوستی در روانشناسی مثبت است. وی معتقد است اگر توانا هستید به ناتوانان کمک کنید، دوستی و محبت با دیگران داشته باشید و از فقرا مراقبت کنید. شادیگو و همکاران (1399) و موید (1368) نیز موافق با این نظر هستند و در پژوهشهای خود بیان میکنند پروین در اشعار خود با اشاره به حال یتیمان، عواطف بشردوستانۀ خود را نشان میدهد. او عواطف انساندوستی خود را در تمثیلها و حکایتهایی کوچک گنجانده و از این طریق ناله، غم و شکایت خود را مؤثرتر از سخن دیگران کرده است. برای مثال، او در شعر «شرط نیکنامی» یکی از شرایط نام نیک داشتن را این میداند که به افراد کمک کنید و دیگران را نرنجانید. همچنین، در شعر «غرور نیکبختان» پروین بسیار به کمککردن به افراد ناتوان توصیه میکند؛ آنجا که میگوید:
بپُرس از ناتوانان تا توانی/ بتَرس از روزگارِ ناتوانی
ز مِهرْ آموزْ رَسمِ تابناکی /که بَخشدْ نور بر آبی و خاکی
فضیلت عدالت: مسئولیتپذیری اجتماعی یکی از توانمندیهایی است که به نوعی حس تعهد به خیر مشترک برای عالمیان اشاره دارد. در واقع، فرد منافع شخصی را دربرگیرندۀ گروههایی قرار میدهد که عضوشان است. توانمندی دیگر انصاف است که به نحوۀ رویارویی فرد به شکلی همانند یا یکسان با دیگر مردم اشاره دارد؛ یعنی بدون قضاوت دربارۀ دیگران تصمیمگیری کنیم. مردم به گروههایی مختلف تعلق دارند که هر کدام رهبران خود را دارند. یکی دیگر از توانمندیهای زیرمجموعۀ عدالت رهبری است. رهبری کارآمد بسیار ارزشمند است. ما رهبرانی که همۀ طبقات اجتماعی را در نظر بگیرند، بر مشکلات فائق آمدهاند، زمان را غنیمت میشمارند و مسئولیتپذیر هستند را الهامبخش میدانیم. در اشعار پروین، به لزوم رهبری خردمند و راهنماییگرفتن از رهبری که عالم است بسیار اشاره شده است. او رهبر را به ناخدا تشبیه میکند و بیان میکند کشتی به ناخدای خردمند نیاز دارد تا از پس حوادث برآید. در شعر «طفل یتیم» و «قلب مجروح» همچنین پروین در رابطه با بیعدالتی روزگار میگوید و از کودکانی یتیم یاد میکند که سختیهای بسیاری میکشند و قضا و قدر برای آنها فقط سختی در نظر گرفته است.
فضیلت اعتدال: فضیلت اعتدال پس از فضیلت خردمندی بیشترین تکرار و بیشترین همسویی را با مفاهیم پروین اعتصامی دارد. این توانمندی شامل صفاتی مثبت است که ما را از افراط دور نگه میدارند. این توانمندی شامل عمل محتاطانه و دوراندیشی است و همچنین خودتنظیمی بهینۀ هیجانها را بیان میکند. یکی از توانمندیها گذشت و بخشایش است؛ به طوری که انسان کینه به دل نگیرد و بخشش داشته باشد. توانمندی دیگر فروتنی و تواضع است که مصداق آن افرادی هستند که در جستوجوی توجه نباشند و خوشیها و افتخاراتشان را در بوق و کرنا نمیکنند و اشتباهات و عیوبشان را تصدیق میکنند. غرور و مباهات هیجانی افراطی است که متضاد فروتنی قرار میگیرد. پروین در شعرهای «گل و خاک»، «عیبجو» و «دیدن و نادیدن» و در بسیاری از بیتهای دیگر، فروتنی را توصیه و خودپرستی را نهی میکند؛ برای مثال، در آنجا که میگوید:
چِه حاصل اَز هنر و فَضلِ مردمِ خودْبین/ خوشَم که هیچَم و همچون تونیستم خودخواه
احتیاط و دوراندیشی توانمندی است که سلیگمن آن را اینگونه تعریف میکند: فرد دوراندیش در برابر شکلهای دیگر انتخابگری یا بیانتخابی، انتخاب هوشمندانه و زیرکانه دارد و بسیار به تفکر انتقادی و آزاداندیشی فعال نزدیک است؛ زمانی که فرد با توجه به شواهد و پیامد آتی عمل، منافع و هزینههای شخصی برآورد میکند و به سمت انجام کار عاقلانه هدایت میشود. خودنظمدهی یا خودنظمبخشی یکی دیگر از توانمندیهای منش است. در این رابطه، فرد واکنشها و پاسخهای خود را به منظور تعقیب اهداف و زندگی طبق معیارهایش کنترل میکند و هیجانهای مفرط را کم میکند. احتیاط توانایی فرد برای مهار هر نوع تندروی است. این مضمون نزدیک به یکصد بار در اشعار پروین اعتصامی دیده شد و یکی از پرتکرارترین مضامین پس از خردمندی، کنترل هوای نفس و خودنظمبخشی است. سلامتنیا (1393) در تأیید این گزاره میگوید پروین به طور مکرر نفس را یکی از عوامل بازدارنده در تعالی روح میداند و نفس را بازدارندۀ انسان از رسیدن به مرتبۀ کمال و تعالی در نظر میگیرد.
فضیلت تعالی: معنویت انسانیترین توانمندیهای منش است و همچنین والاترین آنهاست. این توانمندی اینگونه تعریف میشود: داشتن باورهایی منسجم دربارۀ مقصود و معنایی والاتر از جهان و جایگاه فرد. این افراد دربارۀ معنای بنیادین زندگی نظری دارند که به کردارشان شکل میدهد و مایۀ آرامششان را فراهم میکند. موضوع اساسی بسیاری از اشعار پروین تماماً یا قسمتی از آن کار و کوشش است. در همین راستا، موید (1368) معتقد است به نظر پروین پاسخ پرسش انسان دربارۀ راز آفرینش، هستی و مرگ نیست، بلکه ایمان است. ایمان در شعر پروین یعنی درک روحانی حقیقت الهی و توکل مطلق به آن و به شهادت دیوانش، ایمان را کیمیای سعادت میدانسته و خدا را تنها طبیب جمیع علتها و گل بیعلتوعیب خوانده و گفته است:
این سخنِ پروین، نَه از روی هَوی ست/ هرکجا نوری ستْ زِ اَنوارِ خداست
او در شعر «عشق حق» نیز یاد خدا را آنچنان تعریف میکند که هیچ چیز از آن برتر نیست. این نتایج نشان میدهد مضمونهای اشعار پروین همراستا با باورهایی منسجم دربارۀ معنای زندگی و مقصود جهانی بالاتر هستند.
نتایج پژوهش حاضر نشان داد همسویی بسیاری بین فضیلتهای روانشناسی مثبت با مضمونهای اشعار پروین اعتصامی وجود دارد. پروین اعتصامی، با توجه به سادگی زبان اشعار و رویکرد تعلیمی آنها، گزینهای مناسب برای بررسیهای روانشناسانه در حوزۀ تربیتی محسوب میشود. شش فضیلت مدنظر در این پژوهش همگی در محتوای اشعار پروین اعتصامی حضور داشتند و با توجه به بررسی بیت به بیت که روش کار این پژوهش بوده است، میتوان بسامد تقریبی آن را به ترتیب مضامین خردمندی و اعتدال دانست. توجه به ترویج خردمندی و اهمیت علم و دانشاندوزی به ویژه برای بانوان در برهۀ تاریخی حساسی که شاعر مورد بحث ما در آن می زیسته است، در اشعار پروین مؤکداً تکرار میشود و گویا توجه به بسط و گسترش این مهم را رسالتی بر دوش خود می دانسته که به خوبی از عهدۀ آن برآمده است. مضامین فراتر از مدل سلیگمن در اشعار پروین اعتصامی، از جمله توجه به هنر، فرصت را غنیمتشمردن، همنشین بد و بردباری، نشان میدهند پروین نگاهی عمیقتر به فضایل انسانی دارد. همچنین، نتایج حاصل نشان داد از آنجا که پروین اعتصامی با زبان ساده و عمدتاً در قالب داستان مفاهیم اشعارش را آموزش میدهد، پژوهشگران میتوانند برای آموزش مؤلفههای روانشناسی مثبت، به ویژه برای کودکان و نوجوانان، از اشعار این شاعر بزرگ استفاده کنند.
[1] Martin Seligman
[2] well-being
[3] high six
[4] creativity
[5] curiosity
[6] judgment
[7] perspective
[8] Strenberg
[9] Baltes & Staudinger
[10] self-efficacy
[11] self-regulation
[12] باتوجه به اینکه این پژوهش بر روی متون منتشرشدۀ اشعار پروین اعتصامی انجام شده است، به تأیید کمیتۀ اخلاق نیاز نداشته است.
)