نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دکتری روان شناسی تربیتی، دانشکده روان شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
2 دانشجوی کارشناس ارشد روانشناسی دین، دانشکده سبک زندگی ایرانی اسلامی، دانشگاه جامع انقلاب اسلامی، تهران، ایران
3 استاد، گروه روان شناسی تربیتی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
چکیده
کلیدواژهها
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
This study examined the mediating role of wisdom in the relationship between character strengths and psychological well-being among university students. The research was applied in terms of purpose and employed a descriptive correlational design based on structural equation modeling (SEM). The statistical population consisted of students from public universities in Tehran, Iran. A convenience sampling method was used, and data were collected online in 2024. The questionnaires were designed using the Porsline platform. Then, the survey link was distributed through social media platforms to student groups affiliated with public universities in Tehran. Participants were informed about the purpose of the study and provided informed consent prior to participation. Participation was voluntary. In total, 408 complete and valid questionnaires were collected and included in the final analysis. Data were gathered using the Character Strengths Scale, the Short Form of Psychological Well-being Scale, and the Short Three-Dimensional Wisdom Scale. Structural equation modeling was employed for data analysis. The results indicated that character strengths significantly predicted psychological well-being. Moreover, wisdom mediated the relationships between knowledge-related strengths, temperance, and transcendence with psychological well-being. However, no significant mediating effect of wisdom was found in the relationship between humanity-related strengths and psychological well-being. Overall, the findings highlight wisdom as a key psychological construct in enhancing well-being through the strengthening of character strengths and suggest its application in student empowerment and educational intervention programs.
ntroduction*
The university period is one of the most critical and challenging stages in life, exposing students to profound academic, social, and psychological changes. During this time, students face multiple pressures, including adaptation to new environments, increased responsibility, academic competition, and significant life decisions, which can directly affect their mental health and quality of life (Almer et al., 2022). Global evidence suggests that approximately 75% of mental disorders onset before age 24, emphasizing the importance of focusing on student mental health (World Health Organization, 2023). Psychological well-being, as a multidimensional construct, plays a crucial role in student adjustment, academic achievement, and personal growth (Sarjanova & Nurgabdshov, 2025), serving as a vital buffer against psychological, physical, and chronic health problems (Blasco-Beld & Alsint, 2022).
Psychological well-being encompasses emotional states and effective functioning in personal and social domains, including personal growth, self-acceptance, positive relationships, autonomy, purpose in life, and environmental mastery (Ryff, 2014). Higher levels of well-being have been associated with reduced anxiety, depression, and academic decline among students (Li et al., 2025) and influence overall satisfaction and adaptation to learning environments (Cubo-Rendon et al., 2020; Virtanen, 2019). Therefore, identifying individual and psychological factors affecting psychological well-being is critical.
Character strengths, defined as 24 valued traits across six categories (wisdom and knowledge, courage, humanity, justice, temperance, and transcendence) according to Peterson and Seligman (2004), represent positive personality features that facilitate flourishing and well-being. These strengths positively relate to meaning, personal efficacy, adaptation, and well-being (Nemich, 2023), and enhancing them in university settings can significantly improve mental health indicators (Rauch et al., 2021; Waters et al., 2022). Wisdom, a complex multidimensional construct, may mediate the link between character strengths and psychological well-being by enabling effective knowledge use, ethical decision-making, and adaptive responses to life challenges (Powell et al., 2024; Sternberg & Glück, 2021).
Method
This applied study utilized a descriptive-correlational design and Structural Equation Modeling (SEM). The target population comprised public university students in Tehran during the academic year 2025. Given the inaccessible nature of the full student list, convenience sampling was employed. Data collection was conducted online via the Porsline platform, with links distributed through social media and virtual groups associated with various universities in Tehran.
Considering the use of SEM in this study, the sample size was determined based on Kline’s (2015) general guideline and in proportion to the number of items in the research instruments. Accordingly, and to compensate for the possibility of incomplete or invalid questionnaires, 420 questionnaires were distributed among participants. After the data collection phase, 12 questionnaires were excluded due to incomplete responses, resulting in 408 valid questionnaires being used for statistical analysis. The inclusion criteria were being a university student, providing informed consent to participate in the study, and completing the questionnaire in full.
Data were gathered using three standardized instruments: the Values in Action Inventory of Strengths (VIA-IS)(2004), the Ryff Psychological Well-Being Scales (Short Form)(1989), and the Three-Dimensional Wisdom Scale(3D-WS)–Short Form(2017). All tools demonstrated acceptable internal consistency in this study. Data analysis was performed using SPSS (v.26) and AMOS (v.24).
Results
Descriptive statistics indicated appropriate dispersion and normal distribution for all variables (Table 1).
Table1
Descriptive Statistics of the Research Variables
Variable
Mean
SD
Skewness
Kurtosis
Psychological well-being
77.89
8.129
-0.810
0.451
Wisdom
48.08
5.391
-0.525
-0.357
Knowledge
19.39
2.366
-0.677
0.744
Courage
13.07
3.44
0.602
-0.214
Humanity
11.68
1.96
-0.301
0.311
Justice
11.57
2.075
-0.311
0.562
Temperance
13.43
2.252
-0.493
0.912
Transcendence
19.64
3.588
-0.299
0.426
Structural model fit indices confirmed the proposed model's adequacy (CMIN/df=2.631, GFI=0.93, NFI=0.90, RMSEA=0.073, CFI=0.91, IFI=0.91, TLI=0.90).
Standardized coefficients revealed significant direct effects of knowledge (β=0.34, p<0.01), courage (β=0.11, p<0.01), humanity (β=0.15, p<0.01), temperance (β=0.15, p<0.01), and transcendence (β=0.24, p<0.01) on psychological well-being. Wisdom mediated the relationships between knowledge (βindirect=0.035, p=0.017), temperance (βindirect=0.071, p=0.001), and transcendence (βindirect=0.081, p=0.001) with psychological well-being. No significant mediation was observed for humanity (βindirect=0.025, p>0.05)
Conclusion
The findings confirm that character strengths positively influence students’ psychological well-being, and wisdom serves as a mediator for several dimensions of these strengths. Enhancing character strengths fosters happiness, autonomy, balance, personal growth, and life satisfaction, which collectively improve psychological well-being. Wisdom facilitates the application of these strengths, enabling individuals to navigate challenges more effectively and make ethical, reflective decisions. The study underscores the importance of incorporating wisdom development in student empowerment programs and provides evidence for designing interventions targeting character strengths to enhance mental health outcomes. Limitations include reliance on self-report measures and a single cultural context. Future research should explore longitudinal designs and diverse populations to generalize the findings.
Ethical Consideration
Compliance with Ethical Guidelines:
All participants provided informed consent and joined the study voluntarily. Data were collected anonymously and used solely for scientific purposes. No personal identities were disclosed at any stage, and participants retained the right to withdraw from the study at any time. The entire research process was conducted in strict adherence to ethical guidelines.
Conflict of Interest:
The authors declare that there is no conflict of interest regarding this study.
Funding:
This study received no financial or material support from any organization or institution. All research activities were conducted independently and self-funded by the authors.
Acknowledgment:
We sincerely thank all the students who supported us in conducting this research with a strong sense of responsibility, contributing to the advancement of knowledge and science.
*. Corresponding author
کلیدواژهها [English]
دوران دانشجویی یکی از مهمترین و در عین حال چالشبرانگیزترین مراحل زندگی است که فرد را با تغییرات عمیق تحصیلی، اجتماعی و روانی مواجه میکند. در این دوره، دانشجویان با فشارهایی متعدد مانند سازگاری با محیطهای جدید، مسئولیتپذیری بیشتر، رقابت تحصیلی و تصمیمگیریهای مهم زندگی روبهرو میشوند؛ عواملی که میتوانند به طور مستقیم بر سلامت روان و کیفیت زندگی آنان تأثیر بگذارند (Elmer et al., 2022). یافتههای جهانی نشان میدهد حدود ۷۵ درصد از اختلالات روانی پیش از ۲۴سالگی آغاز میشوند که این امر اهمیت تمرکز بر سلامت روان دانشجویان را دوچندان میکند (The World Mental Health, 2023). در چنین شرایطی، بهزیستی روانشناختی به عنوان یکی از ابعاد کلیدی سلامت روان، نقشی مهم در سازگاری دانشجویان، پیشرفت تحصیلی و رشد فردی ایفا میکند (Sarzhanova & Nurgabdeshov, 2025) و به عنوان پناهگاهی حیاتی در برابر مشکلات روانی، جسمی و بیماریهای مزمن محسوب میشود (Blasco-Belled & Alsinet, 2022).
بهزیستی روانشناختی ترکیبی چندبُعدی از حالات عاطفی و عملکرد مؤثر در زمینههای شخصی و اجتماعی است که شامل تجربۀ رشد شخصی، پذیرش خود، روابط مثبت با دیگران، خودمختاری، هدفمندی در زندگی و تسلط بر محیط است (Ryff, 2014). مطالعات اخیر نشان میدهند سطوح بالاتر بهزیستی روانشناختی میتواند از بروز مشکلاتی همچون اضطراب، افسردگی و افت عملکرد تحصیلی در میان دانشجویان جلوگیری و به ارتقای سلامت روانی پایدار کمک کند (Li et al., 2025). همچنین، بهزیستی روانشناختی نه فقط بر رضایت کلی و انطباق دانشجویان با محیط یادگیری تأثیر میگذارد، بلکه پیامدهایی نیز برای دستاوردهای تحصیلی آنها دارد (Cobo-Rendón et al., 2020; Virtanen, 2019). از این رو، شناسایی عوامل فردی و روانشناختی مؤثر بر بهزیستی روانشناختی در این گروه سنی اهمیتی ویژه دارد.
در این زمینه، یکی از رویکردهای معاصر تمرکز بر توانمندیهای منش به عنوان مؤلفههای مثبت شخصیتی است که زمینهساز شکوفایی و بهزیستی محسوب میشوند. بر اساس الگوی ارائهشده توسط سلیگمن و پترسون، توانمندیهای منش مجموعهای از 24 ویژگی مثبت اخلاقی و روانشناختی هستند که در قالب شش فضیلت اصلی شامل خرد و دانش، شجاعت، انسانیت، عدالت، اعتدال و تعالی سازماندهی شدهاند (Peterson & Seligman, 2004). این توانمندیها با احساس معنا، کارآمدی شخصی، سازگاری و بهزیستی رابطۀ مثبت دارند (Niemiec, 2023). پژوهشهای اخیر نشان دادهاند تقویت توانمندیهای منش در محیطهای دانشگاهی میتواند بهبودهایی پایدار و معنادار در شاخصهای سلامت روان ایجاد کند (Ruch et al., 2021; Waters et al., 2022).
مطالعات تجربی متعددی نیز نشان دادهاند توانمندیهای منش با پیامدهای مثبت روانشناختی ارتباط دارند. برای مثال، پژوهشهای پیشین (Azañedo et al., 2021; Cui et al., 2024; Fomina et al., 2020; Freidlin & Litman-Ovadia, 2020; Tang et al., 2019) نشان دادهاند برخورداری از توانمندیهای منش با سطوح بالاتر بهزیستی روانشناختی و کاهش مشکلات روانی همراه است. همچنین، یافتههای سینگ و مانجو حاکی از آن است که تقویت این توانمندیها میتواند نقشی مهم در ارتقای سلامت روان و بهزیستی روانشناختی داشته باشد (Singh & Manju, 2025).
علاوه بر آن، مطالعات متعدد همبستگی مثبت بین توانمندیهای منش و بهزیستی روانشناختی را نشان دادهاند (Smith et al., 2021؛ طاهری و همکاران، 1401؛ محرابی و همکاران، 1402). توانمندیهای مثبت منش در واقع بیانگر توسعه و بالفعلسازی ظرفیتها و استعدادهای بالقوۀ فرد در زندگی واقعی هستند. هنگامی که یک قابلیت پتانسیل خاص فعال میشود، رفتاری مثبت شکل میگیرد که باعث ایجاد ویژگیهای مثبت شخصی میشود؛ بنابراین، فعالسازی پتانسیل درونی روشی برای پرورش ویژگیهای مثبت منش است (Luo., 2022).
در کنار این، خِرد به عنوان سازهای پیچیده و چندبُعدی، میتواند نقش میانجی مهمی در پیوند بین توانمندیهای منش و بهزیستی روانشناختی ایفا کند. خردمندی در این پژوهش معادل فضیلت خرد و دانش در طبقهبندی توانمندیهای منش تلقی نشده، بلکه به عنوان سازهای مستقل در نظر گرفته شده است. همچنین، یافتههای جدید نشان میدهد خرد میتواند به عنوان سازوکار میانجی در روابط بین متغیرهای روانشناختی و بهزیستی عمل کند (Jeengar & Kanth, 2025) و در تبیین رابطۀ میان متغیرهای مثبتنگر و بهزیستی نیز نقش میانجی ایفا کند. در همین راستا، مطالعات اخیر نشان دادهاند خرد میتواند به عنوان یک سازوکار واسطهای در روابط میان متغیرهای مثبت روانشناختی عمل کند. برای مثال، فجریانسیاه و ساراسواتی نقش توانمندیهای منش را در شکلگیری و پرورش خرد برجسته کردهاند (Fajriansyah & Saraswati, 2023). همچنین، میرداوود و همکاران نشان دادهاند خرد میتواند به عنوان یک سازوکار واسطهای، مسیر اثرگذاری ویژگیهای شخصیتی و ظرفیتهای مثبت فردی بر بهزیستی روانشناختی را تبیین کند. این یافتهها حاکی از آن است که توانمندیهای منش ممکن است از طریق ارتقای سطح خردمندی، به افزایش بهزیستی روانشناختی منجر شوند (Mirdavood et al., 2024). بر این اساس، بررسی نقش میانجی خردمندی در رابطۀ بین توانمندیهای منش و بهزیستی روانشناختی از پشتوانۀ نظری و تجربی برخوردار است. خرد شامل توانایی استفادۀ مؤثر از دانش و تجربه برای حل مسائل پیچیده، درک دیدگاههای گوناگون، اتخاذ تصمیمهای اخلاقی و حفظ تعادل بین منافع فردی و جمعی است (Sternberg & Glück, 2021). در همین راستا، پژوهشهای متعدد نشان دادهاند خرد با شاخصهای بهزیستی روانشناختی رابطهای مثبت و معنادار دارد (Ardelt, 2011, 2016, 2019; Sharma & Saxena, 2024; Thomas et al., 2019; Zacher et al., 2018؛ دانشپایه و همکاران، 1401، 1402؛ ذبیحی حصاری و همکاران، 1396؛ عامری و همکاران، 1398؛ کردنوقابی و ویسی، 1403). همچنین، پژوهش المترفی رابطۀ مثبت بین خرد و سلامت روانی را تأیید کرده است (Almotrefi, 2022). برای نمونه، جست و همکاران و پوچالسکا-واسیل بیان کردهاند خرد با افزایش سازگاری روانشناختی و بهبود کیفیت زندگی همراه است (Jeste et al., 2021; Puchalska-Wasyl, 2023). افزون بر این، ملایی امجز و فرنام (1402) نیز در جامعۀ مدافعان سلامت گزارش کردند بهزیستی روانشناختی با خرد رابطۀ مستقیم و معنادار دارد. البته همۀ پژوهشها نتایج یکسان گزارش نکردهاند؛ برای مثال، پاندی و سینگ رابطهای معنادار بین خرد و شاخصهای بهزیستی روانی مشاهده نکردند (Pandey & Singh, 2025). افراد خردمند معمولاً از خودآگاهی زیاد، تفکر انتقادی، انعطافپذیری شناختی و جهتگیری اخلاقی قوی برخوردار هستند (Powell et al., 2024). این ویژگیها آنها را قادر میکند با چالشهای زندگی دانشجویی به شکلی عمیقتر و سازگارانهتر مواجه شوند. برخی از مطالعات نشان دادهاند خرد میتواند اثرات ویژگیهای شخصیتی و توانمندیهای مثبت را بر بهزیستی تسهیل و تقویت کند (Ardelt & Jeste, 2018; Bangen et al., 2013). همچنین، توانمندیهای منش میتوانند پیشنیازهایی برای درک فرد از خرد باشند (Dong & Fournier, 2022). خرد همچنین با ویژگیهایی مانند تفکر انتقادی، همدلی و شفقت به خود ارتباط دارد که نقشی مهم در بهزیستی روانشناختی ایفا میکنند (Sternberg & Glück, 2023) و به نوبۀ خود، نقشی مثبت در بهبود بهزیستی روانشناختی نیز دارد (Bachmann et al., 2018; Zacher & Staudinger, 2018) و همچنین، تقویت آن میتواند به بهبود سلامت روان و بهزیستی روانی منجر شود (Vásquez et al., 2020).
با این حال، یافتهها در این زمینه یکدست نیستند و برخی از پژوهشها روابطی پیچیده میان خردمندی و بهزیستی گزارش کردهاند (Weststrate & Glück, 2017). به نظر میرسد این پیچیدگی ناشی از آن باشد که افراد خردمند تمایل بیشتری به تأمل در تجربههای دشوار، پذیرش ابهامها و مواجهه با جنبههای تاریک زندگی دارند؛ فرایندی که اگرچه میتواند به رشد روانشناختی و درک عمیقتر از زندگی منجر شود، لزوماً با سطوح بالاتر شادی یا رضایت از زندگی در کوتاهمدت همراه نیست. از این رو، رابطۀ خردمندی و بهزیستی همواره مستقیم و خطی نیست و ممکن است بسته به نوع سنجش خرد و ابعاد مختلف بهزیستی متفاوت باشد (Glück et al., 2022) که نشان از ضرورت بررسی بیشتر این سازه در بافتهای فرهنگی متفاوت دارد.
با توجه به اهمیت سلامت روان دانشجویان، نقش بنیادین توانمندیهای منش در ترویج شکوفایی انسانی و جایگاه خرد به عنوان مکانیسم روانشناختی کلیدی، این پژوهش با هدف بررسی تأثیر توانمندیهای منش؛ به عنوان مجموعهای از ویژگیهای مثبت شخصیتی، بهزیستی روانشناختی دانشجویان؛ به عنوان شاخصهای سلامت و عملکرد و نقش میانجیگر خرد؛ و به عنوان عامل تسهیلکننده انجام میشود. نتایج این پژوهش میتواند علاوه بر غنای نظری حوزۀ روانشناسی مثبت، راهکارهایی عملی برای مداخلات ارتقای سلامت روان در محیطهای دانشگاهی ارائه کند. فرضیههای پژوهش به صورت زیر هستند:
روش
روش پژوهش، جامعۀ آماری و نمونه: روش انجام این پژوهش از نظر هدف، از نوع کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی از نوع پژوهش همبستگی و مدل یابی معادلات ساختاری است. جامعۀ آماری پژوهش حاضر شامل دانشجویان دانشگاههای دولتی شهر تهران در سال 1404 بوده است. نمونهگیری به روش در دسترس انجام شد و پرسشنامهها به صورت آنلاین در بستر پرسلاین طراحی و از طریق شبکههای اجتماعی و گروهها و کانالهای دانشجویی مرتبط با دانشگاههای دولتی شهر تهران منتشر شد. مشارکت در پژوهش کاملاً داوطلبانه بود و در ابتدای پرسشنامه، توضیحات مربوط به هدف پژوهش، محرمانهبودن اطلاعات و رضایت آگاهانه ارائه شد. با توجه به استفاده از روش معادلات ساختاری در این پژوهش، حجم نمونه بر اساس قاعدۀ کلی (Kline, 2015) و متناسب با تعداد گویههای ابزارهای پژوهش تعیین شد. برای این منظور، برای جبران احتمال وجود پرسشنامههای ناقص یا مخدوش، در مجموع، 420 پرسشنامه در اختیار شرکتکنندگان قرار گرفتند. پس از پایان مرحلۀ جمعآوری دادهها، 12 پرسشنامه به دلیل ناقصبودن پاسخها حذف شدند و در نهایت، از 408 پرسشنامۀ معتبر برای تحلیل آماری استفاده شد که از این تعداد، ۶۰ درصد زن و ۴۰ درصد مرد بودند. از نظر سنی، بیشترین فراوانی به گروههای سنی ۱۸ تا ۲۵ سال (3/46 درصد) و ۲۶ تا ۳۰ سال (7/41 درصد) اختصاص داشت و فقط ۱۲ درصد از افراد در سنین ۳۱ سال و بالاتر قرار داشتند. از نظر مقطع تحصیلی، 7/50 درصد از شرکتکنندگان دارای مدرک کارشناسیارشد، 2/41 درصد کارشناسی و 1/8 درصد دکتری بودند. جمعآوری اطلاعات به صورت آنلاین انجام شد و پرسشنامۀ الکترونیکی از طریق شبکههای اجتماعی، گروهها و کانالهای ارتباطی مختلف در اختیار داوطلبان قرار گرفت. مشارکتکنندگان با اختیار کامل در مطالعه شرکت و پرسشنامهها را تکمیل کردند. ملاک ورود به پژوهش شامل دانشجوبودن، رضایت آگاهانه برای شرکت در مطالعه و تکمیل کامل پرسشنامهها بود. همچنین، پرسشنامههای ناقص یا مواردی که پاسخدهندگان از ادامۀ همکاری انصراف داده بودند، از تحلیل نهایی کنار گذاشته شدند. در راستای دستیابی به دادههای مورد نیاز، از ابزارهای استاندارد پژوهش استفاده شد که جزئیات آنها در بخش ابزارهای سنجش ارائه شده است.
فرم کوتاه پرسشنامۀ بهزیستی روانشناختی ریف[2]: نسخۀ کوتاه (18پرسشی) پرسشنامۀ بهزیستی روانشناختی توسط ریف در سال 1989 طراحی شده (Ryff, 1989) و چند سال بعد مورد تجدیدنظر قرار گرفته است. این پرسشنامه 18 پرسش دارد و هدف آن ارزیابی و بررسی بهزیستی روانشناختی از ابعاد مختلف (استقلال، تسلط بر محیط، رشد شخصی، ارتباط مثبت با دیگران، هدفمندی در زندگی، پذیرش خود) است. طیف نمرهگذاری آن بر اساس طیف لیکرت 6گزینهای است. همبستگی نسخۀ کوتاه مقیاس بهزیستی روانشناختی ریف با مقیاس اصلی از 7/0 تا 89/0 در نوسان بوده است (Ryff, 1995). همچنین، پایایی این پرسشنامه در مطالعۀ حاضر بر اساس ضریب آلفای کرونباخ 84/0 به دست آمد.
فرم کوتاه خرد سهبُعدی (3D-WS)[3]: این مقیاس فرم کوتاه پرسشنامۀ خرد سهبُعدی 39پرسشی آردلت است (Ardelt, 1997) که توسط توماس و همکاران اعتبارسنجی شده است (Thomas et al., 2017). این مقیاس شامل 12 آیتم در طیف لیکرت 5درجهای و دارای سه بُعد تأملی، شناختی و عاطفی است. قابلیت اطمینان این مقیاس در بین 73/0 تا 74/0 است. روایی همگرای این پرسشنامه با پرسشنامۀ اصلی 70/0 گزارش شده است. همچنین، پایایی این پرسشنامه در مطالعۀ حاضر بر اساس ضریب آلفای کرونباخ 72/0 به دست آمد.
روش اجرا و تحلیل: فرایند جمعآوری دادهها به صورت آنلاین و با رعایت اصول اخلاقی در بستر پرسلاین انجام شد. لینک پرسشنامه از طریق شبکههای اجتماعی و گروههای مجازی دانشجویی در دانشگاههای دولتی شهر تهران توزیع شد. معیارهای ورود به مطالعه شامل رضایت آگاهانه، شرکت داوطلبانه و تکمیل کامل پرسشنامه بودند؛ به همین دلیل، نمونههای ناقص یا مواردی که شرکتکنندگان پیش از پایان مطالعه انصراف دادند، از تحلیل حذف شدند. در نهایت، ۴۰۸ پرسشنامۀ معتبر برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. گفتنی است، توزیع لینک در گروههای دانشجویی مختلف دانشگاههای دولتی شهر تهران انجام شد تا تنوع نسبی در جامعۀ آماری حفظ شود. پس از پایان مرحلۀ جمعآوری داده، تحلیلها با استفاده از آمار توصیفی (میانگین، انحراف معیار، چولگی و کشیدگی) و آمار استنباطی شامل تحلیل مسیر و مدلیابی معادلات ساختاری (SEM) انجام شد. برای بررسی اثرات غیرمستقیم نیز از روش بوتاسترپ استفاده شد. کلیۀ محاسبات با بهرهگیری از نرمافزارهای SPSS نسخۀ ۲۶ و AMOS نسخۀ ۲۴ انجام شد.
یافتهها
از مجموع 408 شرکتکننده، 116 نفر مرد و 292 نفر زن بودند. میانگین سنی نمونه برابر 7/26 سال بود. از نظر مقطع تحصیلی، 154 نفر در مقطع کارشناسی، 192 نفر در مقطع کارشناسیارشد و 31 نفر در مقطع دکتری مشغول به تحصیل بودند. به طور کلی، ترکیب جمعیتشناختی نمونه نشاندهندۀ تنوع مناسب شرکتکنندگان در سطوح مختلف تحصیلی و جنسیتی است. در جدول 1، شاخصهای پراکندگی و نتایج آزمون چولگی و کشیدگی برای بررسی نرمالبودن دادهها گزارش شدهاند.
جدول 1
میانگین، انحراف معیار، چولگی و کشیدگی در متغیرها پژوهش
Table 1
Mean, Standard Deviation, Skewness, and Kurtosis of the Research Variables
|
متغیر |
میانگین |
انحراف معیار |
کجی |
کشیدگی |
|
بهزیستی روانشناختی |
89/77 |
129/8 |
810/0- |
451/0 |
|
خردمندی |
08/48 |
391/5 |
525/0- |
357/0- |
|
دانش |
39/19 |
366/2 |
677/0- |
744/0 |
|
شجاعت |
07/13 |
44/3 |
602/0- |
214/0- |
|
انساندوستی |
68/11 |
96/1 |
301/0- |
311/0 |
|
عدالت |
57/11 |
075/2 |
311/0- |
562/0 |
|
اعتدال |
43/13 |
252/2 |
493/0- |
912/0 |
|
تعالی |
64/19 |
588/3 |
299/0- |
426/0 |
شاخصهای میانگین و انحراف استاندارد متغیرها نشانگر پراکندگی مناسب دادهها و شاخصهای چولگی و کشیدگی حاکی از این هستند که نرمالبودن توزیع رد نشد. در جدول 2، شاخصهای برازش مدل آزمونشده گزارش شدهاند که با توجه به معیارهایی که گفن و همکاران طرح کردهاند، مدل آزمونشدۀ کل برازشی مناسب با دادههای گردآوریشده دارد (Gefen et al., 2000).
جدول 2
شاخصهای برازش الگوی پیشنهادی فرضیههای پژوهش
Table 2
Goodness-of-Fit Indices of the Proposed Research Model
|
شاخص |
CMIN/df |
GFI |
NFI |
RMSEA |
CFI |
IFI |
TLI |
|
حداقل قابل قبول |
≥3 |
90< |
90< |
≥08/0 |
90< |
90< |
90< |
|
مقدار گزارش شده |
631/2 |
93/0 |
90/0 |
073/0 |
91/0 |
91/0 |
90/0 |
جدول 2 نشاندهندۀ مناسببودن الگوی پیشنهادی پژوهش است؛ به طوری که مقدار ریشۀ میانگین مربعات خطای برآورد برابر 073/0، مقدار کای اسکوئر بهنجار برابر 631/2 و مقدار شاخص نیکویی برازش برابر 91/0 است. سایر شاخصها برای برازش الگوی پیشنهادی پژوهش نیز در جدول آمدهاند و همگی نشاندهندۀ این هستند که برازش مدل با دادهها رد نشد.
برای پیشبینی بین متغیرها مدل ساختاری اجرا شد که نتایج حاصل از آن در جدول 3 و شکل 1 نشان داده شده است.
شکل 1
مدل ساختاری بهزیستی روانشناختی دانشجویان بر اساس توانمندیهای منش با نقش واسطهای خردمندی
Figure 1
Structural Model of Students’ Psychological Well-Being based on Character Strengths with the Mediating Role of Wisdom
جدول 3
ضرایب استانداردشده (β)، آمارۀ t و سطح معناداری (p) مسیرهای پژوهش
Table 3
Standardized Path Coefficients (β), t-values, and Significance Levels (p) of the Research Paths
|
مسیرها |
β |
t |
p |
|
دانش ← بهزیستی روانشناختی |
34/0 |
966/8 |
001/0 |
|
شجاعت ← بهزیستی روانشناختی |
11/0 |
805/2 |
005/0 |
|
انساندوستی ← بهزیستی روانشناختی |
15/0 |
889/3 |
001/0 |
|
عدالت ← بهزیستی روانشناختی |
07/0 |
976/1 |
046/0 |
|
اعتدال ← بهزیستی روانشناختی |
15/0 |
682/3 |
001/0 |
|
تعالی ← بهزیستی روانشناختی |
24/0 |
918/5 |
001/0 |
|
خردمندی ← بهزیستی روانشناختی |
29/0 |
799/6 |
001/0 |
|
دانش ← خردمندی |
12/0 |
183/2 |
029/0 |
|
انساندوستی ← خردمندی |
09/0 |
518/2 |
012/0 |
|
اعتدال ← خردمندی |
25/0 |
250/5 |
001/0 |
|
تعالی ← خردمندی |
28/0 |
360/5 |
001/0 |
نتایج جدول 3 و شکل 1 مسیرهای مدل و میزان معناداری هر کدام را نشان میدهد که بیانگر آن است که همۀ فرضیههای مستقم تأیید شدند. یکی از ویژگیهای روش تحلیل مدل برآورد اثرات غیرمستقیم متغیرها بر یکدیگر است. برای برآورد و تعیین معناداری مسیرهای غیرمستقیم از دستور بوتاسترپ در نرمافزار Amos استفاده شد.
نتایج جدول 3 نشان داد تمامی مسیرهای مستقیم مدل معنادار هستند (05/0>p). بنابراین، فرضیههای مربوط به اثر مستقیم توانمندیهای منش (دانش، شجاعت، انساندوستی، عدالت، اعتدال و تعالی) بر بهزیستی روانشناختی و همچنین اثر خردمندی بر بهزیستی روانشناختی تأیید شدند. همچنین، روابط بین توانمندیهای منش و خردمندی نیز معنادار بودند و فرضیههای مربوط به این روابط نیز تأیید شدند.
جدول 4
برآورد مسیرهای غیرمستقیم موجود در مدل با استفاده از بوتاسترپ
Table 4
Estimates of the Indirect Paths in the Model Using Bootstrapping
|
مسیرها |
مقدار |
سطح معناداری |
نتیجه |
|
|
دانش ← خردمندی ← بهزیستی روانشناختی |
035/0 |
017/0 |
تأیید |
|
|
انساندوستی← خردمندی ← بهزیستی روانشناختی |
025/0 |
058/0 |
تأیید |
|
|
اعتدال ← خردمندی ← بهزیستی روانشناختی |
071/0 |
001/0 |
تأیید |
|
|
تعالی ← خردمندی ← بهزیستی روانشناختی |
081/0 |
001/0 |
تأیید |
|
طبق جدول 4، حد پایین و بالا و فاصلۀ اطمینان خردمندی به عنوان متغیر میانجی بین مؤلفۀ دانش و بهزیستی روانشناختی به ترتیب 007/0، 070/0 و (017/0>p، خردمندی به عنوان متغیر میانجی بین مؤلفۀ اعتدال و بهزیستی روانشناختی به ترتیب 035/0، 123/0 و 001/0>p، خردمندی به عنوان متغیر میانجی بین مؤلفۀ تعالی و بهزیستی روانشناختی به ترتیب 047/0، 126/0 و 001/0>p و خردمندی به عنوان متغیر میانجی بین مؤلفۀ انساندوستی و بهزیستی روانشناختی به ترتیب 001/0-، 056/0 و 05/0<p به دست آمد؛ بنابراین، با توجه به سطح اطمینان (05/0>p)، خردمندی بین مؤلفههای دانش، اعتدال و تعالی با بهزیستی روانشناختی دارای نقش میانجی است، ولی بین مؤلفۀ انساندوستی و بهزیستی روانشناختی نقش میانجی معناداری ندارد. از این رو، با توجه به اطلاعات بالا، فرضیههای شمارۀ 3، 5، 7 و 8 تأیید میشوند و فرضیههای 4 و 6 رد میشوند.
بحث
هدف این پژوهش پیشبینی بهزیستی روانشناختی و مؤلفههای توانمندی منش با میانجیگری خردمندی در دانشجویان بود و نتایج حاصل از تحلیل معادلات ساختاری نشان داد مدل فرضشدۀ این پژوهش از برازشی مناسب در نمونۀ مورد مطالعه برخوردار است؛ به عبارت دیگر، خرد بین بهزیستی روانشناختی و توانمندیهای منش دانشجویان نقش میانجی ایفا میکند.
فرضیۀ اول پژوهش مبنی بر اثر مستقیم مؤلفههای توانمندی منش بر بهزیستی روانشناختی دانشجویان تأیید شد که با یافتههای پژوهشهای مطالعات پیشین (Azañedo et al., 2021; Cui et al., 2024; Freidlin & Litman-Ovadia, 2020; Pandey & Singh, 2025; Singh & Manju, 2025; Tang et al., 2019) همسو است. نیمیک نیز تأثیر و پتانسیل توانمندیهای منش را بر بهزیستی روانی قابل ملاحظه و چندبُعدی دانسته است (Niemiec, 2023). در تبیین این فرضیه، میتوان بیان کرد قوتهای شخصیتی باعث میشوند افراد نه فقط احساس خوشحالی کنند، بلکه زندگیای معنادار، خودمختار و متعادل داشته باشند که همینها مؤلفههای اصلی بهزیستی روانی هستند. بنابراین، ارتقای این قوتها میتواند راهی مؤثر برای بهبود سلامت روان و کیفیت زندگی و در نهایت افزایش بهزیستی روانی باشد (Hausler et al., 2017). همچنین، نقاط قوت شخصیتی به طرزی چشمگیر با علائم کمتر روانپریشی مرتبط است و موجب افزایش بهزیستی روانشناختی میشود (Gander et al., 2013).
اثرگذاری توانمندیهای منش بر بهزیستی روانشناختی دانشجویان بیانگر این است که این توانمندیها گیرایی مستقیم بر بهزیستی روانشناختی افراد دارند و استفاده از این توانمندیها به عنوان واسطه، این اثربخشی را تقویت نیز میکند و همچنین، آموزش این توانمندیها به افزایش شادی، تبحرمداری، تابآوری، رضایت از زندگی و رشد شخصی منجر میشود که از مؤلفههای مهم بهزیستی روانی هستند. این یافتهها امکان تدوین و پیشبرد طرحها و مداخلاتی را برای پیشرفت بهزیستی روانی در میان دانشجویان فراهم میکند.
فرضیۀ دوم مبنی بر اینکه خردمندی در دانشجویان بر بهزیستی روانشناختی آنان تأثیر مستقیم دارد نیز تأیید شد. پوچالسکا-واسیل و زاخر و اشتودینگر در پژوهشهای خود دریافتند خرد نقشی مثبت در بهبود بهزیستی روانشناختی دارد (Puchalska-Wasyl, 2023; Zacher & Staudinger, 2018). با این حال، میکلر و اشتودینگر در پژوهشی ناهمسو نشان دادند رابطهای معنادار بین خرد و شاخصهای بهزیستی روانی وجود ندارد (Mickler & Staudinger, 2008)، در حالی که المطرفی رابطۀ بین خرد و سلامت روانی را تأیید کرد (Almotrefi, 2022). همچنین، آردلت ارتباط میان خرد و بهزیستی روانشناختی را مثبت و معنادار گزارش کرده است (Ardelt, 2016). نتایج پژوهش حاضر با یافتههای پیشین (دانشپایه و همکاران، 1401، 1402؛ ذبیحی حصاری و همکاران، 1396؛ کردنوقابی و ویسی، 1403؛Ardelt, 2011, 2019; Ardelt & Jeste, 2018; Jeste et al., 2021; Sharma & Saxena, 2024; Thomas et al., 2019; Zacher et al., 2018) مبنی بر وجود رابطۀ مثبت و معنادار بین خرد و بهزیستی روانشناختی همسو است. همچنین، ملایی امجز و فرنام (1402) در جامعۀ مدافعان سلامت دریافتند بهزیستی با خرد رابطۀ مستقیم دارد.
در تبیین این فرضیه، میتوان گفت خردمندی توانسته است در بهزیستی روانشناختی دانشجویان نقشی مؤثر ایفا کند، زیرا از طریق خرد است که فرد میتواند سلامت روان خود را ارتقا دهد. همچنین، عامری و همکاران (1398) در پژوهشی همسو نتیجه گرفتند سطوح بالاتر خرد موجب بهبود کیفیت روانی افراد میشوند و باخمن و همکاران نیز نشان دادند افراد دارای سطوح بالاتر خرد، بهزیستی روانشناختی بیشتری را تجربه میکنند (Bachmann et al., 2018). همچنین، جینگار و نانگلو بیان کردهاند خرد بر بهزیستی روانشناختی تأثیرگذار است؛ به این معنا که افراد خردمند توانایی بیشتری در تنظیم واکنشهای خود دارند و به جای واکنشهای تکانشی، پاسخهایی سنجیدهتر و سازگارانهتر به موقعیتهای ناآشنا ارائه میدهند (Jeengar & Kanth, 2025).
فرضیۀ سوم مبنی بر اینکه توانمندیهای منش در دانشجویان از طریق خردمندی بر بهزیستی روانشناختی آنان تأثیر غیرمستقیم دارد نیز تأیید شد. فجریانسیاه و ساراسواتی نقش ویژگیها و توانمندیهای منش را در شکلگیری خرد برجسته کردهاند (Fajriansyah & Saraswati, 2023). همچنین، روخ و همکاران خردمندی را به عنوان یکی از توانمندیهای مثبت انسانی معرفی و تأکید کردهاند این توانمندیها به کسب، توسعه و بهکارگیری دانش و خردمندی کمک میکنند (Ruch et al., 2021).
در تبیین این فرضیه، میتوان گفت توانمندیهای منش به فرد این اجازه را میدهند تا در مواجهه با چالشها و موقعیتهای مختلف زندگی عملکردی بهتر داشته باشد؛ این نتیجه از آنجا اهمیت دارد که نشان میدهد ظرفیتهای مثبت درونفردی فقط در سطح نگرش باقی نمیمانند، بلکه میتوانند به تجربههای واقعیتر و سازگارانهتر روانی منتهی شوند. اما اینکه این توانمندیها چگونه به بهزیستی روانشناختی منجر میشوند، به واسطۀ خرد فردی اتفاق میافتد. خرد، به عنوان توانایی درک عمیقتر مسائل، تصمیمگیری عاقلانه و مدیریت بهتر احساسات و رفتارها، به فرد این امکان را میدهد تا توانمندیهای خود را به طرزی مؤثرتر و کارآمدتر در زندگی روزمره به کار برد. بر این اساس، توانمندیهای منش در دانشجویان با کمک خردمندی با عنوان میانجی توانسته است بر بهزیستی روانشناختی تأثیری واضح داشته باشد. به عبارت دیگر، خرد واسطهای است که توانمندیهای منش را به بهزیستی روانشناختی تبدیل میکند، زیرا با خرد است که فرد میتواند از تواناییهای خود به شکلی بهتر بهره ببرد و سلامت روان خود را ارتقا دهد. بر اساس پژوهش میرداوود و همکاران نیز، میتوان نتیجه گرفت یک فرد عاقل و دارای دانش با استفاده از این توانمندیهای خود، با پذیرش جنبههای نامطلوب خویش و بازبودن به تجربیات و دیدگاههای دیگران، سطحی بالاتر از رفاه روانشناختی خواهد داشت (Mirdavood et al., 2024). این امر زمانی اتفاق میافتد که فرد به این سطح از خرد در خود رسیده باشد که بسیاری از جنبههای زندگی به انتخابهای انسانی وابسته نیستند و آنها کنترلی بسیار کم بر عوامل خارجی خواهند داشت. به این ترتیب، برای فهم رابطۀ بین توانمندیهای منش و بهزیستی، توجه به سازوکارهای شناختی و تصمیمگیری خردمندانه ضروری است.
از محدودیتهای اصلی این پژوهش استفاده از پرسشنامههای مبتنی بر گزارش شخصی بود که اگرچه از نظر روانسنجی معتبر هستند، امکان بروز خطاهای ناشی از پاسخدهی ذهنی در آنها وجود دارد؛ بنابراین، توصیه میشود در مطالعات آینده، علاوه بر پرسشنامه، روشهایی دیگر مانند مصاحبههای نیمهساختارمند یا مشاهده نیز به کار گرفته شوند تا دقت جمعآوری دادهها افزایش یابد. همچنین، با توجه به اینکه نمونۀ پژوهش حاضر فقط شامل دانشجویان بود، باید در تعمیم یافتهها به سایر گروههای سنی و اجتماعی با احتیاط عمل کرد. انجام پژوهشهای طولی نیز میتواند در فهم بهتر و دقیقتر روند تغییرات و روابط بین متغیرها بسیار مؤثر باشد. پیشنهاد میشود در پژوهشهای آتی سازوکارهای دقیقتر اثر ابعاد مختلف بهزیستی روانشناختی بر توانمندیهای منش بررسی شوند و نقش میانجی و تعدیلکنندۀ خردمندی در این روابط مورد توجه قرار گیرد. همچنین، تحلیل تأثیر عوامل فرهنگی و زمینهای میتواند درکی جامعتر از شکلگیری این روابط در دانشجویان و سایر گروههای جامعه ارائه دهد. علاوه بر این، پژوهشهای آینده میتوانند با تمرکز بر عوامل تکمیلی مانند حمایت اجتماعی، سبک زندگی، مدیریت استرس تحصیلی و ویژگیهای شخصیتی، ساختار علّی و معلولی تأثیر خردمندی، توانمندیهای منش و بهزیستی روانشناختی بر یکدیگر را روشن کنند. بهرهگیری از طراحیهای طولی، مطالعات آزمایشی و روشهای ترکیبی کیفی و کمّی، به همراه استفاده از ابزارهای دقیق اندازهگیری مانند ارزیابیهای رفتاری یا گزارشهای روزانه، میتواند اطلاعات معتبر و کاربردیتری ارائه دهد. در نهایت، انجام مداخلات آموزشی و روانشناختی برای ارتقای خردمندی و توانمندیهای منش در محیطهای دانشگاهی میتواند بهبودی قابل ملاحظه در کیفیت زندگی و سلامت روان دانشجویان ایجاد کند و چشماندازهایی نوین برای پژوهشهای آینده فراهم آورد.
سپاسگزاری
از تمامی دانشجویانی که با احساس مسئولیت، در توسعه و پیشبرد دانش و علم، ما را در انجام این پژوهش یاری کردند، صمیمانه قدردانی میکنیم.
[1] Values in Action Inventory of Strengths
[2] Short Form of Ryff's Psychological Well-Being Scale
[3] Three-Dimensional Wisdom Scale–Short Form
)