The Effect of the Expressive Art therapy Package with a Unity-Oriented Approach on Subjective Well-being of Middle-Aged Women

Document Type : Research Paper

Authors

1 Assistant Professor, Department of Visual Communication, Faculty of Visual Art, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran

2 Associate Professor, Department of painting, Faculty of Visual Art, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran

3 Associate Professor, Family Research Institute, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran

4 Associate Professor, pep artment of Qur’anic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Ahl-al-bayt (prophet’s Descendants) Studies, University of Isfahan, Isfahan, Iran

Abstract

This research was conducted with the aim of investigating the effect of expressive art therapy package (based on visualizing memories with a unity-oriented approach) on the subjective well-being of middle-aged women. It was a quantitative, semi-experimental research with a pretest posttest design and a three-month follow-up with a control group. The statistical sample was also selected by non-probability sampling method among 47 middle-aged women aged 40 to 55 years in Isfahan City. Those who obtained a lower score in the subjective well-being test (n=26) were randomly assigned to two experimental and control groups. The experimental group received 12 intervention programs in 12 Group Art Therapy Intervention sessions. Each session took two hours. The control group did not receive any intervention. The research tools were Magyar-Moe and Keyes Subjective Well-being Questionnaire and Diener's Life Satisfaction Questionnaire, both groups were evaluated using these tools before the intervention, after the intervention, and after three months in the follow-up phase. For data analysis, descriptive and inferential statistics methods with repeated measurement variance analysis was used. Quantitative findings showed that the effect of this intervention package in the group and test interaction section was significant in the subjective well-being variable and its cognitive (life satisfaction) and emotional levels. However, they were not significant at the psychological and social level. According to these results, expressive art therapy based on a unity-oriented psychology approach can have a positive effect on the mental well-being of middle-aged women.
Introduction*
Subjective well-being plays a crucial role in overall mental health. Research highlights gender differences in subjective well-being, showing that women often report higher emotional fluctuations. Furthermore, studies indicate a decline in subjective well-being as individuals age, making middle-aged women a critical demographic for psychological interventions. Subjective well-being encompasses individuals' cognitive and emotional evaluations of their lives, including life satisfaction and the balance of positive and negative emotions. The way individuals evaluate life events and memories significantly determines their level of subjective well-being.
Memories act as the mind's processing software, shaping daily experiences, emotions, and beliefs. Art therapy provides a powerful medium for expressing such memories. Expressive art therapy uses spontaneous self-expression, imagination, and creativity to help individuals project unconscious thoughts and achieve catharsis. However, to align this therapy with the traditional and collectivist context of Iranian culture, the researchers integrated a unity-oriented psychological approach. Unity-oriented psychology helps individuals analyze their life process cohesively, discovering the connection between past, present, and future events. This approach prevents individuals from rebelling against bitter life events and instead fosters identity integration. Therefore, the present study hypothesized that an expressive art therapy package based on visualizing memories with a unity-oriented approach significantly improves the overall subjective well-being, including cognitive, emotional, psychological, and social dimensions of middle-aged women.
 
Method
This research utilized a quantitative quasi-experimental design with a pretest, posttest, and a three-month follow-up structure, alongside a control group. The statistical population included all middle-aged women aged 40 to 55 residing in Isfahan City. Using convenience sampling, the researchers selected 47 women from the Bagh-e-Tajrobeh Cultural Center. Based on the inclusion criteria and lower initial scores on the subjective well-being scales, 26 women were selected and randomly assigned to the experimental (n=13) and the control group (n=13). Inclusion criteria required participants to be married, literate, and free from severe psychological or physical illnesses.
The experimental group received 12 sessions of expressive group art therapy based on visualizing memories with a unity-oriented approach. Each session took 120 minutes. Sessions included visual journaling techniques such as improvisational collage, illustrating memories of influential people, childhood homes, nostalgic objects, the "Black and White Points of Life," mapping life stages, and creating a "Puzzle of Life." The control group remained on a waiting list. Researchers collected data using the 45-item Keyes and Magyar-Moe Subjective Well-being Questionnaire and Diener's Life Satisfaction Questionnaire. Prior to inferential analysis, researchers confirmed statistical assumptions, including data normality, homogeneity of variance-covariance matrices, and sphericity. Finally, the researchers analyzed the data using repeated measures analysis of variance (ANOVA).
 
Results
The researchers confirmed the necessary statistical assumptions before conducting the main analysis. Normal distribution, homogeneity of regression slopes, and sphericity assumptions were met, justifying the use of parametric tests. Table 1 presents the descriptive statistics for the overall subjective well-being and its cognitive dimension across the measurement stages.
 
 
 
 
 
Table 1
Descriptive Statistics of Studied Variables by Groups and Type of Test




Variables


Group


Pretest M


Pretest SD


Posttest M


Posttest SD


Follow up M


Follow up SD






Overall Subjective Well-being


Experiment


214.76


31.14


239.23


34.89


240.46


37.35




 


Control


215.92


19.25


209.84


23.83


219.92


23.13




Cognitive Dimension (Life Satisfaction)


Experiment


18.30


5.12


23.15


6.92


25.46


6.46




 


Control


19.38


3.35


17.92


4.09


19.07


5.46




Emotional Dimension


Experiment


40.23


7.32


48.23


7.62


46.46


41.23




 


Control


37.69


6.83


39.92


4.97


41.23


5.01







The results of the repeated measures ANOVA demonstrated significant findings regarding the effectiveness of the intervention. For the overall subjective well-being variable, the interaction effect between time and group was statistically significant (F = 4.49, p ≤ 0.05). The Eta squared value indicated that the independent variable accounted for 15% of the variance in overall subjective well-being. The pretest means showed no significant difference between the two groups, whereas the experimental group demonstrated a significant increase in the posttest and follow-up stages.
Further analysis of the subscales revealed that the interaction effect of time and group on the cognitive dimension (life satisfaction) was highly significant (F = 9.80, p ≤ 0.01). The effect size showed that 29% of the improvement in life satisfaction within the experimental group resulted from the intervention. Regarding the emotional dimension, the main effect of the group was significant (F = 6.51, p  0.05), indicating a clear difference between the experimental and control groups, accounting for 21% of the variance. However, the time-group interaction for the emotional dimension was not statistically significant.
Conversely, the analysis revealed no significant effects for the psychological and social dimensions of subjective well-being. The interaction effect for the psychological dimension (F = 1.32, p ≥ 0.05) and the social dimension (F = 2.57, p ≥ 0.05) remained non-significant across the measurement stages. Therefore, the intervention primarily succeeded in enhancing the cognitive (life satisfaction) and emotional aspects of subjective well-being.
 
Conclusion
The findings of this study confirmed that the expressive art therapy package based on visualizing memories with a unity-oriented approach significantly enhances the subjective well-being of middle-aged women. The intervention demonstrated lasting effects, as evidenced by the stability of the scores during the three-month follow-up. These findings align with previous literature emphasizing the positive impact of art therapy on the well-being and life quality of adults and middle-aged individuals.
The success of the intervention, specifically in the cognitive and emotional domains, stems from the program's ability to help individuals confront their past without censorship. By visualizing both joyful and painful memories—such as through the "black and white points of life" exercise—participants learned to accept the entirety of their life experiences. The unity-oriented approach enabled them to stop comparing their lives with others and to recognize the unique "puzzle" of their own existence. This profound acceptance reduced internal conflict with reality, increasing their life satisfaction and emotional well-being. The lack of significant changes in the psychological and social dimensions might be attributed to the brevity of the intervention or the complex phrasing of the questionnaire items measuring those specific constructs.
Limitations of this study include the dual role of the researcher as the therapist and the restriction of the sample to women attending a specific cultural center in Isfahan. Future research should apply this unity-oriented art therapy package to middle-aged men and compare its effectiveness with other established art therapy approaches to further validate its clinical utility.
 
Ethical Consideration
Compliance with Ethical Guidelines
Prior to the start of the research, participants were fully informed about the research objectives and the process of the group sessions. Participants provided informed consent and were assured that their personal information would remain confidential. They were also informed of their right to withdraw from the study at any point without any consequences.
Authors' Contributions
All authors contributed to the conceptualization of the study, intervention design, data collection, statistical analysis, and the drafting of the manuscript.
Conflict of Interest
The authors declare no conflicts of interest regarding the publication of this article.
Funding
This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.
Acknowledgment
The authors express their sincere gratitude to all the women who participated in this study, as well as the management and staff of the "Bagh-e-Tajrobeh" cultural center in Isfahan for their valuable cooperation
 
*. Corresponding author

Keywords

Full Text

پژوهش‌های انجام‌شده بر روی تفاوت­های جنسیتی در بهزیستی ذهنی[1] (شکری و همکاران، 1386) حاکی از آن بوده‌اند که زنان در مقایسه با مردان در تجربۀ عواطف مثبت و منفی، نمره­های بالاتری گزارش می­کنند (Cynarowki et al., 2000; Kendler et al., 2001; Nolen-Hoeksema, 2005) و از آنجا که عاطفۀ مثبت و منفی بُعد هیجانی بهزیستی ذهنی را اندازه­گیری می­کنند، توجه به بهزیستی زنان مورد توجه قرار می­گیرد. از سوی دیگر، پژوهش­های کی­یز و همکاران بر روی رابطۀ بهزیستی با سن، نشان داد با افزایش سن، بهزیستی ذهنی کاهش می­یابد و گروه میانسالان نسبت به بزرگسالان از بهزیستی کمتری برخوردار هستند (Keyes et al., 2002)؛ در نتیجه بهزیستی ذهنی زنان میانسال مورد اهمیت واقع می­شود (هاشمیان و همکاران، 1386).

بهزیستی ذهنی یکی از عامل‌های سلامت روان[2] است و تأثیری به­سزا در میزان ارتقا یا کاهش آن دارد. به علاوه، سلامت دارای ابعاد عینی و ذهنی است که به بُعد ذهنی آن کمتر توجه شده است. فریش معتقد است مطالعۀ احساس ذهنی بهزیستی افراد و جوامع و ارتقای آن بزرگ‌ترین چالش علمی و بشر بعد از افزایش و پیشرفت در زمینۀ فناوری، پزشکی و ثروت است (Frisch, 2006). بسیاری از پژوهشگران بر مفهوم احساس ذهنی بهزیستی تأکید کرده­اند و فقدان بیماری‌های روانی و وجود سطوح بالای بهزیستی را به عنوان سلامت تلقی می‌کنند؛ در واقع، ویژگی مهمی که فرد واجد سلامت باید از آن برخوردار باشد، احساس ذهنی بهزیستی است (خیری و همکاران، 1393).

روان‌شناسان در بررسی شخصیت سالم، اصطلاحاتی مختلف مانند به­هنجاری[3]، سلامت[4]، کمال، بلوغ و پختگی[5]، رشدیافتگی[6] و نیز بهداشت روانی یا سلامت روان را به­ کار برده‌اند (سالاری‌فر و همکاران، 1390). عبارت‌های زیادی در رابطه با بهزیستی ذهنی استفاده می‌شوند، اما مفیدترین عبارت‌ها آنهایی هستند که قابل اندازه­گیری هستند و درون چارچوبی نظری، روابطی قابل ملاحظه با دیگر متغیرها نشان می­دهند. برخی به ارزیابی­های افراد از خودشان دربارۀ ابعاد به‌هم‌وابسته اما از نظر تجربی مستقل عاطفۀ مثبت، عاطفۀ منفی و رضایت کلی از زندگی اشاره می­کنند (Diener, 2000) و فقط دو مؤلفۀ عواطف مثبت و منفی و رضایت از زندگی را بر سطح بهزیستی ذهنی متأثر می­دانند؛ یعنی بهزیستی ذهنی را فقط شامل دو بُعد شناختی و هیجانی می­دانند. یافته­های پژوهشی مایرز و داینر حاکی از آن است که افراد با احساس بهزیستی بیشتر دارای ارزیابی مثبت از خود و رویدادهای محیطی هستند و در نتیجه، احساس رضایت بیشتری از زندگی را گزارش می­کنند و شادمان­تر هستند (Myers & Diener, 1995). در تعریفی دیگر نیز، بهزیستی ذهنی به ارزیابی و درک شخصی افراد از کیفیت زندگی‌شان (شامل کیفیت کنش‌های اجتماعی، روان شناختی و هیجانی آنها) اطلاق می‌شود (Keyes & Magyar-Moe, 2003). همان­گونه که بیان شد، نوع ارزیابی از رویدادهای زندگی یا همان خاطرات نقشی تعیین­کننده در میزان بهزیستی ذهنی افراد دارد.

خاطرات، به مثابۀ نوعی نرم‌افزار پردازشگر ذهن، نقشی تعیین‌کننده­ در تولید تجربه­های هر روز ما دارند و بر شکل‌دادن به رفتارها، عواطف و اعتقادات ما تأثیر می‌گذارند. بازگویی یا بازنویسی خاطرات یکی از روش‌های «خودافشایی ناخودآگاه»[7] است و نوعی «تخلیۀ هیجانی» به حساب می­آید که درمان‌کننده نیز هست. امروزه روان‌شناسان در حوزۀ درمان به این نتیجه رسیده­اند که بررسی خاطرات یک اصل روان­درمانی است که در آن، ابتدا باید خاطرات گذشته به زمان حال آورده شوند و تجزیه‌وتحلیل و با کمک خود فرد درمان شوند (شمیسا، 1392).

در فرایند هنردرمانی، عمیق‌ترین افکار و احساسات بشر در ضمیر ناخودآگاه او بیشتر از آنکه در قالب کلمات بتوانند بیان شوند، در تصویر متجلی می‌شوند (مساح و اخوان ثالت، 1373). این امر مبین تأثیر بیشتر بیان خاطرات در قالب تصویر و به معنای عام­تر لزوم بهره‌گیری از هنر است. هنر نیز به تعبیر ارسطو به دلیل ماهیت کاتارسیسی[8] خود، یعنی عامل صافی روان، تزکیۀ نفس و تصفیۀ باطن، می­تواند تأثیری به‌سزا در رشد روان آدمی و شخصیت و سازوکار او با دنیای پیرامونش داشته باشد و به یاری همین ماهیت خود، قادر است از رنج و آلام بشری بکاهد (الهی، 1379). به عبارتی، هنر خود فرایند درمان و یک عمل خلاقانه است که اقتدار روانی و سازمان‌دهی فکری را در فرد پرورش می­دهد (داروئی، 1395).

انجام و ساخت کار هنری در خود (فی‌نفسه) و از خود جنبۀ درمانی دارد و فرایند خلق هنری، خود یک تجربۀ مولد رشد است (Malchiodi, 2013) و می­تواند پلی میان تجربیات درونی و بیرونی فرد به وجود آورد و پایه و اساس درمانی داشته باشد (لاندگارتن، 1387/1981). در آغاز، به واسطۀ این خصوصیت، هنر وسیله­ای برای روان‌تحلیلی شد تا روان­تحلیل­گران افکار ناخودآگاه را بهتر تشخیص دهند، آن را راحت‌تر برون ریزند و بسیاری از افکار و تعارضات درونی را فرافکنی کنند.

هنردرمانی کاربرد هنر‌های تجسمی و فرایند خلاق در محدودۀ یک رابطۀ درمانی حمایتی در راستای ارتقای سلامت معنوی، شناختی، جسمی و روانی در همۀ سنین است (Malchiodi, 2012) و در تعریفی دیگر، هنردرمانی که گاه روان‌درمانی هنری نیز نامیده می­شود، به کاربرد هنر با مواد و ابزار هنری مختلف به منظور بیان مسائل، مشکلات و نگرانی­های درمان‌جو در راستای درمان گفته می­شود (Case et al., 2013).

در نتیجه، با توجه به کارکرد خاطره و هنر و تأثیر آنها در سلامت و روان انسان، می‌توان با بازتولید آگاهانۀ خاطرات به واسطۀ ابزار هنری و روش‌هایی که حاصل تلفیق خاطره و هنر (تصویرسازی خاطرات) هستند، در راستای ابراز و برونی‌سازی تصاویر ذهنی به منظور تهیۀ بسته یا برنامۀ مداخلۀ هنردرمانی گام برداشت (داروئی، 1395). رویدادنگاری هنری یک ابزاری قوی در راستای بیان داستان شخصی و حقایق زندگی است و در حقیقت، یک گفت‌وگوی بصری با خود و نوعی ارتباط با خود به واسطۀ راه‌های جذاب، ایمن و معنادار در فضای حمایتی است.

از میان رویکردهای مختلف هنردرمانی (شــناختی، وجودی، گشــتالتی، رفتــاری و ...)، هنردرمانی بیانگر[9] رویکــرد و در عین حال روشــی اســت که می تــوان آن را به عنوان شــیوه‌ای از خودبیانگــری خودانگیختــه دانســت و بــه‌ کار بــرد (معافی‌پور و همکاران، 1401) و بیش از اینکه یک تکنیک آموزشی باشد یک فرایند شاد کشف دنیای درون از طریق انجام کار هنری خودانگیخته است (Sciandra, 2021). هنردرمانی بیانگر که بر اساس رابطۀ متقابل هنرها و نظریه‌های تخیل و خلاقیت پایه­گذاری شده است (Malchiodi, 2012 به نقل از ناظری و همکاران، 1399)، می‌تواند به دلیل ویژگی خودبیانگری، تخیل و خلاقیت (Malchiodi, 2005, p. 8-9)، رسیدن به بصیرت و ارزیابی تجربیات و ظرفیت­های زندگی (Feder & Feder, 1998)، به عنوان روش و رویکرد پژوهش استفاده شود.

هرچند هنردرمانی بیانگر به استفاده از رسانه‌ها و ابزار هنری به گونه‌ای خلاق توجه دارد، به‌کارگیری آن به‌تنهایی برای تأثیرگذاری روان‌شناختی که در این پژوهش پی­گیری می­شود، در بستر روابط سنتی و جمع‌گرا و همبستۀ ایرانی، با رویکردهای پدیدارشناختی فردگرا [10]چندان هم‌خوانی نداشت؛ از این رو، لازم بود مداخلۀ هنردرمانی بیانگر با توجه به شرایط زندگی و فرهنگ ایرانی، وجه بومی و ساختاری خود را دریابد؛ ساختاری که در هنر، ادبیات، شعر، صنایع­دستی و معماری ایرانی ریشۀ تاریخی دارد و با زندگی مردم درآمیخته است. به همین دلیل، به‌کارگیری نگاه روان‌شناسی وحدت­مدار به همراه تکنیک­های هنردرمانی بیانگر در طراحی بستۀ تصویرسازی خاطرات، ضمن آنکه توانست ارتباط حسی و مفهومی عمیق­تر با مخاطب برقرار کند، پژوهش حاضر را از نظر وجه اکتشافی و بومی نیز غنی کرد؛ زیرا با نگاه وحدت­مدار، فرد می‌تواند با تحلیل فرایند زندگی خود، با نگاهی پیوسته و یکپارچه و غایت­مدار، وقایع و رویدادهای آن را کشف کند و از ارتباط وحدت­مدار آن با دیگر تجربیات زندگی خود آگاه شود و به عبارتی، هر بخشی از خاطراتش را بخش­هایی منسجم از حکمت سازندۀ قصۀ زندگی خود بداند (زاده‌محمدی، 1390).

معمولاً رویکردهای روان‌شناختی که مبتنی بر روایت و داستان زندگی هستند، در پی آن هستند تا با بیان و معنابخشی به هویت­ روانی و یکپارچه‌کردن زندگی، هدف و معنایی جدید را از زندگی بار آورند. رویکرد هنری مبتنی بر روان‌شناسی وحدت‌مدار نیز در پی ایجاد انسجام داستان معنادار و غایت­مداری از اتفاقات زندگی است که گذشته و حال و آیندۀ فرد را با درک وحدت زندگی با خود و دیگران و هستی هماهنگ و یکپارچه کند و هویت و انسجام از خود به ­وجود آورد، خود را بر علیه بخشی از اتفاقات زندگی نشوراند و یکپارچگی و هویت خود را تخریب نکند (نصیری و همکاران، 1394).

با این نگرش که در بیشتر آسیب­های روانی حس وحدت، یعنی عشق و دلبستگی[11]، و تعلق در اثر اتفاقات زندگی آسیب می­بیند، بازنمایی خاطرات و درکی معنادار از اتفاقات می‌تواند به رنج­های مراجعان درک و غایتی سازنده و معنادار ­دهد و کمک می​کند تا فرد به گونه­ای جدید و مثبت با تجربیات زندگی خود ارتباط برقرار ­کند (زاده‌محمدی، 1390)؛ از این رو، به نظر می­رسد می‌تواند بر کیفیت زندگی و به طور خاص، بهزیستی ذهنی اثرگذار باشد. افراد با احساس ذهنی زیاد هیجانات مثبت بیشتری را تجربه می‌کنند و از رویدادهای زندگی خود ارزیابی مثبت و رضایت دارند. اندازه‌گیری‌های بهزیستی ذهنی در ابعاد شناختی، هیجانی، روان‌شناختی و اجتماعی قابل سنجش هستند و عموماً سنجش کلی از تمام جوانب زندگی یک شخص را شامل می‌شوند. بررسی خاطرات، رویدادها و تجربیات زندگی می‌تواند بر این ارزیابی بهتر و در کل سنجش بهزیستی ذهنی مؤثر باشد و از آنجا که تأکید روی قضاوتی یکپارچه از زندگی است، می‌توان گفت رویکرد وحدت­مدار نیز در کنار بستۀ هنردرمانی بیانگر با محتوای تصویرسازی خاطرات (تلفیق خاطره و هنر یا بیان عینی خاطرات) می‌تواند در ارتقای سطح بهزیستی ذهنی فرد مؤثر باشد.

در زمینۀ تأثیر هنردرمانی بر بهزیستی ذهنی، پژوهش­های تجربی اندکی انجام شده‌اند و تا کنون پژوهشی که هنر مبتنی بر نگرش بومی را مدنطر قرار داده باشد، انجام نشده است. از پژوهش‌های نسبتاً مشابه، می‌توان به «بررسی اثر هنردرمانی وحدت‌مدار بر افزایش تاب‌آوری خانواده و عزت‌نفس نوجوانان بدسرپرست» (رحیمیان، 1393)، «اثربخشی روان‌نمایشگری مبتنی بر رویکرد وحدت‌مدار بر تاب‌آوری مبتلایان به مالتیپل اسکلروز» (دهنوی و همکاران، 1397) و «مقایسۀ تطبیقی رویدادنگاری تجسمی وحدت‌مدار و پست‌مدرن: طراحی بسته‌های هنر درمانی به منظور کاهش احساس تنهایی و افزایش دلبستگی و شادکامی دختران نوجوان» (بانکی‌زاده، 1400) نام برد. و در پژوهش‌های مشابه دیگر، می­توان به مقالۀ استفنسون اشاره کرد که با طراحی برنامۀ هنردرمانی گروهی، باعث ارتقای سطح بهزیستی سالمندان شد (Stephenson, 2013). همچنین، حبیبی و حناساب‌زاده (1393) اثربخشی هنردرمانی مبتنی بر ذهن­آگاهی بر افسردگی، اضطراب، استرس و کیفیت زندگی زنان یائسه را بررسی و تأثیر مثبت آن را تأیید کردند. کیم و همکاران نیز طی انجام پژوهشی در کره، تأثیر هنردرمانی گروهی را بر بهزیستی ذهنی پسران دبیرستانی دارای افسردگی و اضطراب سنجیدند و در سطح معناداری این تأثیر را در افزایش بهزیستی ذهنی گزارش کردند (Kim et al., 2014).

همچنین، می­توان به دو پژوهش دیگر با عنوان «اثربخشی مداخلۀ آموزشی مبتنی بر روان­شناسی وحدت‌مدار بر تنیدگی، خودشکوفایی و رابطۀ مادر-کودک مادران کودکان اُتیستیک[12]» (نصیری و همکاران، 1394) و «اثربخشی آمـوزش روان‌شناسی وحـدت‌مدار در شفقت‌خـود و تاب‌آوری زنان مبتلا به سرطان پستان» (کرمی، 1395) اشاره کرد که در این دو پژوهش آخر، اگرچه هنر نقشی نداشته است، ولی همانند پژوهش حاضر با روش ترکیبی انجام شده‌اند و هر دو حاکی از تأثیر مثبت آموزشی رویکرد وحدت­مدار بر زنان بوده‌اند.

بر این اساس، فرضیۀ‌ اصلی پژوهش به شرح زیر آزمون شد:

فرضیۀ اصلی: بستۀ طراحی‌شدۀ هنردرمانی بیانگر با رویکرد وحدت­مدار بر ارتقای بهزیستی ذهنی زنان میانسال تأثیر دارد.

با توجه به خرده‌مقیاس‌های بهزیستی ذهنی، چهار فرضیۀ فرعی نیز در این پژوهش بررسی شدند:

فرضیۀ فرعی 1: بستۀ طراحی‌شدۀ هنردرمانی بیانگر با رویکرد وحدت­مدار بر ارتقای بُعد شناختی بهزیستی ذهنی (رضایت از زندگی) زنان میانسال تأثیر دارد.

فرضیۀ فرعی 2: بستۀ طراحی‌شدۀ هنردرمانی بیانگر با رویکرد وحدت­مدار بر ارتقای بُعد هیجانی بهزیستی ذهنی زنان میانسال تأثیر دارد.

فرضیۀ فرعی 3: بستۀ طراحی‌شدۀ هنردرمانی بیانگر با رویکرد وحدت­مدار بر ارتقای بُعد روان‌شناختی بهزیستی ذهنی زنان میانسال تأثیر دارد.

فرضیۀ فرعی 4: بستۀ طراحی‌شدۀ هنردرمانی بیانگر با رویکرد وحدت­مدار بر ارتقای بُعد اجتماعی بهزیستی ذهنی زنان میانسال تأثیر دارد.

 

روش

روش پژوهش، جامعۀ آماری و نمونه: این پژوهش یک مداخلۀ درمانی بود و پیرو طرحی از نوع نیمه‌آزمایشی در سه حالت پیش­آزمون، پس­آزمون و پیگیری سه‌ماهه با گروه گواه انجام شد. جامعۀ این پژوهش کلیۀ زنان 40-55 سال شهر اصفهان بودند. در ابتدا با روش نمونه­گیری غیراحتمالی در دسترس از میان 47 نفر زنان میانسال مراجعه‌کننده به باغ تجربه­ واقع در مجموعۀ تفریحی-فرهنگی باغ غدیر اصفهان، بر اساس ملاک­های ورود و خروج از جامعۀ بیان‌شده با آزمون بهزیستی ذهنی، 26 نفری که نمرۀ کمتری کسب کردند، انتخاب شدند. اولین ملاک برای انتخاب کسب نمرۀ حداقلی در آزمون رضایت از زندگی داینر بود و سپس نمرۀ حداقلی در پرسشنامۀ بُعد هیجانی بهزیستی ذهنی ملاک قرار گرفت. پس از آن، برای بقیۀ افراد از جمعیت مدنظر، به نمرۀ ابعاد دیگر بهزیستی ذهنی توجه شد. بعد از آن، افراد منتخب به طور تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل (هر گروه 13 نفر) گمارده شدند و تا پس­آزمون و حتی پیگیری هیچ­ ریزشی وجود نداشت.

ملاک­های ورود جنسیت مؤنث، بازۀ سنی 40 تا 55 سال (میانسال)، سواد خواندن و نوشتن، عدم ابتلا به بیماری خاص روانی، متأهل بودن و امکان شرکت در تمام جلسه­های آموزشی در آن مقطع زمانی (یک ماه و نیم) بودند.  

ملاک­های خروج جنسیت مذکر، سن کمتر از 40 و بالاتر از 55 سال، عدم سواد خواندن و نوشتن، مبتلابودن به بیماری خاص جسمی و روانی، مجردبودن، عدم رضایت برای شرکت در جلسه­های آموزشی در آن مقطع زمانی (یک ماه و نیم) بودند.

ابزار سنجش: پرسشنامۀ بهزیستی ذهنی کی­یز و ماگیار-مو[13]:

این پرسشنامه با هدف سنجش بهزیستی هیجانی، روان‌شناختی و اجتماعی توسط کی­یز و ماگیار-مو طراحی شد و متشکل از 45 پرسش است که 12 پرسش اول مربوط به بهزیستی هیجانی (با طیف لیکرت 5درجه­ای)، 18 پرسش بعدی مربوط به بهزیستی روان­شناختی (با طیف لیکرت 7درجه­ای) و در نهایت، 15 پرسش آخر مربوط به بهزیستی اجتماعی (با طیف لیکرت 7درجه­ای) هستند. بهزیستی ذهنی به ارزیابی و درک شخصی افراد از کیفیت زندگی­شان (شامل کیفیت کنش‌های اجتماعی، روان شناختی و عاطفی آنها) اطلاق می‌شود (Keyes & Magyar-Moe, 2003). افراد با احساس بهزیستی زیاد هیجان‌های مثبت بیشتری را تجربه می‌کنند، از گذشته و آیندۀ خودشان و دیگران و همچنین، رویدادها و حوادث پیرامونشان ارزیابی مثبتی دارند و آنها را خوشایند توصیف می‌کنند. در حالی که افراد با احساس بهزیستی کم موارد یادشده را نامطلوب ارزیابی می‌کنند و هیجان‌های منفی مانند اضطراب و افسردگی بیشتری را تجربه می‌کنند (گلستانی بخت، 1386).

 مقیاس بهزیستی هیجانی دارای دو زیرمؤلفۀ هیجانات مثبت و منفی است و پاسخ­گویان بیان می­کنند در طول 30 روز گذشته چه مدت از زمان را - تمام­ مدت، بیشتر اوقات، تا حدی، هیچ­وقت - هیجانات مثبت و منفی را تجربه کرده­اند.

همۀ پرسش‌های بخش اول (هیجانات مثبت) با توجه به ارزش­گذاری 1 تا 5 برای گزینه­های تمام‌ مدت تا اصلاً با یکدیگر جمع می‌شوند و بخش دوم هیجانات منفی برعکس کدگذاری می‌شود و پس از احتساب مجموع آن، نمرۀ کل بهزیستی ذهنی هیجانی از مجموع نمرات هیجانات مثبت و منفی به ­دست می­آید. حداقل نمره 12 و حداکثر آن نمرۀ 60 خواهد بود (غیاثی، 1392).

 مقیاس بهزیستی روان‌شناختی دارای 6 زیرمؤلفۀ پذیرش خویشتن (مجموع پرسش‌های 1، 2، 5)، رشد شخصی (مجموع پرسش‌های 11، 12، 14)، هدف در زندگی (مجموع پرسش‌های 3، 7، 10)، تسلط بر محیط (مجموع پرسش‌های 4، 8، 9)، خودمختاری[14] (مجموع پرسش‌های 15، 17، 18) و روابط مثبت با دیگران (مجموع پرسش‌های 6، 13، 16) است که پرسش‌های 1، 2، 3، 8، 9، 11، 12، 13، 17 و 18 برعکس نمره­گذاری می­شوند و مجموع نمرات مؤلفه­ها نمرۀ کل بهزیستی ذهنی روان­شناختی محسوب می­شود که با توجه به ارزش­گذاری 1 تا 7 برای گزینه­های بسیار زیاد موافقم تا بسیار زیاد مخالفم، حداقل نمره 18 و حداکثر آن 126 است (غیاثی، 1392).

 مقیاس بهزیستی اجتماعی شامل 5 زیرمؤلفۀ مقبولیت و پذیرش اجتماعی (مجموع پرسش‌های 3، 10، 14)، واقع‌گرایی اجتماعی[15] (مجموع پرسش‌های 5، 9، 13)، مشارکت اجتماعی (مجموع پرسش‌های 4، 7، 15)، پیوستگی اجتماعی (مجموع پرسش‌های 2، 6، 11)، همبستگی و یکپارچگی اجتماعی (مجموع پرسش‌های 1، 8، 12) است که پرسش‌های 3، 4، 5، 6، 11، 12 و 14 برعکس کدگذاری می­شوند و با توجه به ارزش‌گذاری 1 تا 7 شبیه بهزیستی روان­شناختی، حداقل نمره 15 و حداکثر آن 105 خواهد بود.

 اعتبار درونی زیرمقیاس بهزیستی هیجانی در بخش هیجان مثبت 91/0 و بخش هیجان منفی 78/0 بود. زیر‌مقیاس‌های بهزیستی روان‌شناختی و اجتماعی دارای اعتبار درونی متوسط از 4/0 تا 7/0 بودند و اعتبار مجموع هر دوی این مقیاس‌ها 8/0 و بیشتر بود (Keyes & Magyar-Moe, 2003). در مطالعۀ دوست ضریب پایایی و پایایی بازآزمایی 86/0 گزارش شده است (Dost, 2004).

در مطالعۀ کی‌یز و ماگیار-مو، برای بررسی روایی این مقیاس از روایی عاملی استفاده شده است. نتایج تحلیل عامل تأییدی ساختار سه‌عاملی این مقیاس را تأیید کرده است (Keyes & Magyar-Moe, 2003).

پایایی مقیاس بهزیستی ذهنی و زیر‌مقیاس‌های بهزیستی هیجانی، بهزیستی روان‌شناختی و بهزیستی اجتماعی به ترتیب 75/0، 76/0، 64/0 و 76/0 است. آلفای کرونباخ برای هر یک از موارد بالا به ترتیب 80/0، 86/0، 80/0 و 64/0 محاسبه شده که حاکی از همسانی درونی مطلوب مقیاس است (گلستانی بخت، 1386). 

پرسشنامۀ رضایت از زندگی داینر[16]: این مقیاس توسط داینر و همکاران تهیه و از 5 گزاره تشکیل شده است که مؤلفۀ شناختی بهزیستی ذهنی را اندازه­گیری می‌کنند. آزمودنی‌ها اظهار می‌دارند برای مثال چقدر از زندگی خود راضی هستند و یا چقدر زندگی به زندگی آرمانی آنها نزدیک است. داینر و همکاران مقیاس رضایت از زندگی را برای همۀ گروه‌های سنی تهیه کردند. این مقیاس متشکل از 48 پرسش بود و میزان رضایت از زندگی و بهزیستی را منعکس می‌کرد و تحلیل عاملی نشان داد از سه عامل تشکیل شده است. 10 پرسش آن با رضایت از زندگی مرتبط بود که پس از بررسی­های متعدد در نهایت به 5 پرسش کاهش یافت و به عنوان یک مقیاس مجزا استفاده شد. با توجه به طیف لیکرت 7درجه­ای و ارزش­گذاری از 1 تا 7 برای گزینه­های کاملاً مخالف تا کاملاً موافق، حداقل نمره 5 و حداکثر آن 35 خواهد بود. هرچه نمرۀ فرد در این پرسشنامه بیشتر باشد، رضایت فرد نیز از زندگی بیشتر است. نمرۀ 5 تا 9 نشانگر عدم رضایت شدید، نمرۀ 10 تا 14 نشانگر عدم رضایت، نمرۀ 15 تا 19 نشانگر رضایت کمتر از متوسط، نمرۀ 20 تا 24 نشانگر رضایت متوسط، نمرۀ 25 تا 29 نشانگر رضایت زیاد و نمرۀ 25 تا 35 نشانگر رضایت بسیار زیاد است. برای بررسی روایی و پایایی آن، داینر و همکاران در نمونه‌ای متشکل از 176 دانشجوی دورۀ کارشناسی، مقیاس رضایت از زندگی را ارزشیابی کردند. میانگین و انحراف استاندارد نمره‌ها به ترتیب 5/23 و 43/6 و ضریب همبستگی بازآزمایی نمره‌ها پس از دوماه اجرا 82/0 بود (Diener et al., 1985). در ایران نیز، بیانی و همکاران (1387) با انجام پژوهشی، اعتبار و روایی این مقیاس را بررسی کردند. پایایی مقیاس رضایت از زندگی با آلفای کرونباخ 83/0 و با استفاده از روش بازآزمایی 69/0 به دست آمد. روایی سازۀ مقیاس رضایت از زندگی از طریق روایی همگرا با استفاده از فهرست شادکامی آکسفورد[17] و فهرست افسردگی بک[18] برآورد شد. این مقیاس همبستگی مثبت با شادکامی آکسفورد و همبستگی منفی با فهرست افسردگی بک نشان داد. همچنین، مظفری (1382) ضریب آلفای کرونباخ را برای این مقیاس 85/0 و پایایی بازآزمون را 84/0 به دست آورد.

 روش اجرا و تحلیل: گروه آزمایش دوازده جلسۀ 120دقیقه­ای مداخلۀ هنردرمانی گروهی بیانگر بر اساس تصویرسازی خاطرات مبتنی بر رویکرد وحدت­مدار (داروئی، 1395)، با شاخص نسبتاً بالای روایی-محتوایی لاوشه[19] (CVI=0/85) را تجربه کردند و از ده جلسۀ تمرین مرتبط در منزل نیز بهره بردند. اما گروه گواه در طول پژوهش مداخله‌ای دریافت نکردند و در انتظار مداخلات، بعد از اتمام جریان این پژوهش ماندند. بعد از گذشت سه ماه، پیگیری به منظور بررسی ثبات تأثیرات انجام شد. خلاصۀ جلسات مداخله‌ای به شرح جدول 1 است.

 

جدول 1

 خلاصۀ جلسات مداخلۀ هنردرمانی گروهی بیانگر بر اساس تصویرسازی خاطرات مبتنی بر رویکرد وحدت­مدار (داروئی، 1395)

Table 1

 Summary of Expressive Group Art Therapy Intervention Sessions Based on the Memories Illustration with Unity-Oriented Approach (Darouei, 2017)

جلسه

عنوان و شرح جلسه

اهداف

تمرین منزل

اول

تکه‌چسبانی[20] بداهۀ زندگی (دست­گرمی)

(انجام کار گروهی با چسباندن تصایری از جراید و ترسیم به طور هم‌زمان و تفسیر آنها در گروه)

آشنایی با مواد، ابزار و تکنیک‌های اجرای کار، آشنایی افراد با یکدیگر و هنردرمانگران، ایجاد روش و روحیۀ بیانگری به واسطۀ هنر، عینی‌سازی و فرم‌دادن محتوای درون و تصاویر ذهنی، به دست آوردن جسارت در بیان مسائل شخصی در جمع

فکرکردن به افرادی که از ابتدای زندگی تا کنون شکل­دهندۀ خاطرات خوش و ناخوش زندگی آنها بوده­اند، یادداشت نام آنها و تجسم تصویر افراد در ذهن (برای تداعی سریع­تر، دیدن آلبوم­های قدیمی و حتی عکاسی از افراد پیشنهاد شد)، آوردن کپی یا پرینتی از عکس آن ­افراد خاطره­انگیز برای جلسۀ بعد

دوم

تصویرسازی خاطرات افراد

(چسباندن یا ترسیم تصاویر افراد تأثیرگذار در زندگی)

ایجاد بستری برای یادآوری، تداعی و مرور خاطرات، برون‌ریزی و تخلیۀ هیجانی، تبدیل تصاویر ذهنی به عینی و آگاهی و بیان احساسات دربارۀ افراد خاطره­انگیز در زندگی

به یاد آوردن خانه­هایی که در طول عمر خود در آن زیسته­اند و بخش‌هایی که خاطرات خوب یا بد از آن داشته­اند (جست‌وجوی مجدد در آلبوم و عکاسی از بخش­های خاطره­انگیز از خانه­هایی که در آنها سکونت داشته­اند و آوردن کپی یا پرینت از آنها نیز پیشنهاد شد)

سوم

تصویرسازی خاطرات خانه

(چسباندن یا ترسیم تصاویری از خانه‌هایی که از بدو تولد تا حال در آنها زندگی کرده‌اند)

ایجاد بستری برای یادآوری، تداعی و مرور خاطرات، برون‌ریزی و تخلیۀ هیجانی، تبدیل تصاویر ذهنی به عینی و آگاهی و بیان احساسات دربارۀ خانه­ها و بخش­های خاطره­انگیز که از ابتدا تا کنون در آنها سکونت داشته­اند.

مرور خاطرات همانند جلسات قبل، اما این ­بار به ­واسطۀ اشیای خاطره‌انگیز در کشوها، صندوقچه‌ها، گنجه­ها و ... (و مجدداً دیدن آلبوم عکس یا عکاسی از اشیا پیشنهاد شد)؛ سپس به همراه آوردن آنهایی که قابلیت چسباندن در دفترچه را دارند و یا عکس، کپی یا پرینت آن برای جلسۀ بعد

چهارم

تصویرسازی خاطرات اشیا

(چسباندن یا ترسیم تصاویری از اشیای خاطره‌انگیز)

ایجاد بستری برای یادآوری، تداعی و مرور خاطرات، برون‌ریزی و تخلیۀ هیجانی، تبدیل تصاویر ذهنی به عینی و آگاهی و بیان احساسات به بهانۀ اشیای خاطره­انگیز در زندگی

مرور خاطرات کودکی خود (و مانند قبل رجوع به آلبوم کودکی پیشنهاد شد)، یادداشت‌برداری کوتاه از بعضی از خاطرات تأثیرگذار کودکی و کپی عکس­های آن برای برنامۀ جلسۀ بعد

پنجم

تصویرسازی خاطرات کودکی

(ترسیم یا چسباندن عکس‌هایی از خاطرات دوران کودکی)

ایجاد بستری برای یادآوری، تداعی و مرور خاطرات، برون‌ریزی و تخلیۀ هیجانی، تبدیل تصاویر ذهنی به عینی و آگاهی و بیان احساسات با موضوع بخشی از خاطرات تلخ و شیرین تأثیرگذار کودکی

-

ششم

نقاط سیاه و سفید زندگی

شناخت و پذیرش وحدت­مدار وقایع زندگی

تفسیر شخصی از برنامۀ نقاط سیاه و سفید زندگی با نوشتن بیانگر

هفتم

مرحلۀ اول و دوم نقشۀ زندگی

 

مواجهه با ظاهر خویشتن به ­واسطۀ عکس­ها در گذر زمان و آگاهی به احساسات در مواجهه با رویدادها و شناسایی ظرفیت‌های وحدت­بخش به منظور درون­نگری برای هوشیاری وحدت­مدار

تفسیر شخصی از مرحلۀ اول و دوم نقشۀ زندگی با نوشتن بیانگر

هشتم

مرحلۀ سوم نقشه­ی زندگی

آگاهی از اعتبار فطری خویشتن و پذیرش خود

تفسیر شخصی از مرحلۀ سوم نقشۀ زندگی با نوشتن بیانگر

نهم

دایره و نمودار یک دهه از زندگی

بصیرت به پیوستگی کثرت­های متضاد و زنجیرۀ اتصالی رخدادهای زندگی

تفسیر شخصی از برنامۀ دایره و نمودار یک دهه از زندگی با نوشتن بیانگر

دهم

بازی زندگی: ماروپله

معنابخشیدن به کثرت‌های زندگی

تفسیر شخصی از برنامۀ بازی ماروپلۀ زندگی با نوشتن بیانگر

یازدهم

پازل زندگی

آگاهی از وجود منحصربه‌فرد خود و زندگی خویشتن

تفسیر شخصی از برنامۀ پازل زندگی با نوشتن بیانگر

دوازدهم

تزئین و تفسیر (با برگ‌زدن سریع کل دفتر تصویرسازی خاطرات)

ارتقای احساس مثبت و ارزشمندی در زندگی؛ کشف معنای خاطرات با نگاه وحدت‌مدار: برگ‌های کتاب زندگی هر کس برخلاف کثرت و و فصول به‌ظاهر متضادش، بخش­های به‌هم‌پیوسته و منسجم و جدانشدنی دارد.

تکمیل دفتر تصویرسازی خاطرات و تفسیر و نتیجه­گیری با برگ‌زدن آن، تزئین و طراحی جلد دفترچۀ تصویرسازی خاطرات



برای بررسی کمّی تحلیل آماری داده­ها، از شاخص‌های آمار توصیفی مانند میانگین و انحراف معیار استفاده شد. مناسب­ترین روش برای حذف اثر پیش‌آزمون در طرح­هایی که از پیش­آزمون استفاده می‌کنند، تحلیل کوواریانس است. با وجود این، از آنجا که در این پژوهش یکی از مفروضه­های اصلی کوواریانس، یعنی همگنی خطوط رگرسیون، موجود نبود، برای تحلیل داده‌ها و به منظور بررسی اثربخشی مداخلۀ بستۀ هنردرمانی، از روش آماری تحلیل واریانس اندازه­گیری مکرر (یک بین - یک درون) با نرم‌افزار SPSS 22 استفاده می­گردد.

 

یافته­ها

از مجموع 13 نفر گروه آزمایش، بیشترین فراوانی سن 55 سال 4 نفر (8/30 درصد) و از 13 نفر گروه کنترل نیز بیشترین فراوانی سن 55 سال 5 نفر (5/38 درصد) بود. همچنین، در گروه آزمایش، 4/15 درصد تحصیلات ابتدایی، 4/15 درصد سیکل، 5/38 درصد دیپلم و 8/30 درصد لیسانس داشتند؛ و در گروه کنترل، 7/7 درصد دارای تحصیلات ابتدایی، 9/74 درصد دیپلم و 4/15 درصد لیسانس بودند. مقدار خی​دو 28/7 (با درجۀ آزادی 8) و مقدار معناداری 506/0 به دست آمد که مبین این است که تفاوتی معنادار بین توزیع سنی دو گروه وجود ندارد و هم​تراز هستند. با توجه به اینکه طرح پژوهش از نوع پیش­آزمون، پس­آزمون و پیگیری همراه با گروه کنترلبود، برای تحلیل داده­ها از روش آماری تحلیل واریانس اندازه­گیری مکرر (یک بین - یک درون) استفاده شد (قبل از استفاده از آزمون تحلیل واریانس با اندازه‌های مکرر، پیش‌فرض‌های آزمون از جمله توزیع نرمال، همسانی ماتریس‌های واریانس، تساوی واریانس‌های دو گروه و تناسب واریانس‌ها بررسی شدند و هیچ کدام رد نشدند).

در جدول 2، میانگین نمرات متغیر بهزیستی ذهنی در دو گروه آزمایش و کنترل در پیش و پس از انجام جلسات مداخله و سپس پیگیری سه‌ماهه نشان داده شده است.

 

 

جدول 2

 میانگین و انحراف معیار نمرات پیش‌آزمون، پس­آزمون و پیگیری بهزیستی ذهنی زنان در دو گروه (آزمایش و گواه)

Table 2

Mean and Standard Deviation of Pre-Test, Post-Test Scores and Follow-Up of Women's Subjective Well-Being in Two Groups (Experiment and Control)

متغیر

گروه

پیش­آزمون

پس‌آزمون

پیگیری

تعداد

میانگین

انحراف استاندارد

تعداد

میانگین

انحراف استاندارد

تعداد

میانگین

انحراف استاندارد

بهزیستی ذهنی

آزمایش

13

769/214

14/31

13

23/239

89/34

13

461/240

35/37

گواه

13

923/215

25/19

13

846/209

83/23

13

923/219

13/23

 

جدول 3

 نتایج تحلیل واریانس با اندازه‌گیری مکرر برای مقایسۀ میانگین‌ متغیر بهزیستی ذهنی در دو گروه آزمایش و گواه در سه مرحلۀ پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری

Table 3

The Results of the Analysis of Variance with Repeated Measurements for the Comparison of the Mean of the Subjective Well-Being Variable in the Two Experimental and Control Groups in the Three Stages of Pre-Test, Post-Test and Follow-Up

متغیر

منبع

مجموع مجذورات

درجۀ آزادی

مجموع مجذورات

F

سطح معناداری

ضریب تأثیر

توان آماری

بهزیستی ذهنی

عامل بین‌گروهی

282/5153

1

282/5153

578/2

121/0

097/0

338/0

عامل درون‌گروهی

308/2865

2

308/2865

413/8

008/0

26/0

79/0

تعامل گروه و آزمون

308/1529

2

308/1529

490/4

045/0

15/0

52/0

P<0/005

 

نتایج جدول 3 حاکی از آن بود که تعامل بین دو موقعیت (آزمایش و گواه) و تغییر در مراحل پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری در متغیر بهزیستی ذهنی معنادار بود و ضریب اتا نمایانگر آن است که متغیر مستقل 15 درصد متغیر بهزیستی ذهنی را در این مرحله پیش بینی می‌کند.

 

 

 

شکل 1

نمودار دو گروه در سه زمان

Figure 1


Diagram of Two Groups in Three Time



به عبارت دیگر، میانگین‌های پیش‌آزمون دو گروه تفاوت معنادار نداشتند، ولی در مراحل پس‌آزمون و پیگیری این تفاوت معنادار بود (شکل 1)؛ در نتیجه، فرضیۀ اصلی تأیید شد.

  جدول 4 میانگین نمرات خرده‌مقیاس­های بهزیستی ذهنی در دو گروه کنترل و آزمایش در قبل و بعد از انجام جلسات مداخله و سپس پیگیری را نشان می‌دهد

 

 

جدول 4

 میانگین و انحراف معیار نمرات پیش‌آزمون، پس­آزمون و پیگیری مؤلفه­های بهزیستی ذهنی زنان در دو گروه (آزمایش و گواه)

Table 4

Mean and Standard Deviation of Pre-Test, Post-Test and Follow-Up Scores of Subjective Well-Being Components of Women in Two Groups (Experiment and Control)

متغیر

گروه

پیش­آزمون

پس‌آزمون

پیگیری

تعداد

میانگین

انحراف استاندارد

تعداد

میانگین

انحراف استاندارد

تعداد

میانگین

انحراف استاندارد

بهزیستی‌شناختی (رضایت ‌از زندگی)

آزمایش

13

30/18

12/5

13

15/23

92/6

13

46/25

46/6

گواه

13

38/19

35/3

13

92/17

09/4

13

07/19

46/5

بهزیستی هیجانی

آزمایش

13

23/40

32/7

13

23/48

62/7

13

46/46

23/41

گواه

13

69/37

83/6

13

92/39

97/4

13

23/41

01/5

بهزیستی روان‌شناختی

آزمایش

13

88

25/11

13

07/95

26/11

13

92/94

22/14

گواه

13

88

51/7

13

38/85

92/11

13

69/89

76/7

بهزیستی اجتماعی

آزمایش

13

23/68

55/12

13

69/72

94/13

13

61/73

37/14

گواه

13

84/70

02/10

13

61/66

68/13

13

92/69

57/13

 

در تحلیل واریانس خرده‌مقیاس­های بهزیستی ذهنی، در بُعد شناختی یا همان رضایت از زندگی، نتایج حاکی از آن بود که تفاوت بین دو گروه آزمایش و گواه در متغیر رضایت از زندگی معنادار بود. به عبارت دیگر، 21 درصد رضایت از زندگی در گروه آزمایش ناشی از متغیر مستقل بود. همچنین، تفاوت‌های درون‌گروهی (بین سه مرحلۀ آزمون) در متغیر رضایت از زندگی معنادار بودند. به عبارت دیگر، 22 درصد از رضایت از زندگی در گروه آزمایش در این مرحله ناشی از متغیر مستقل بود. تعامل بین دو موقعیت (آزمایش و گواه) و تغییر در مراحل پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری در متغیر رضایت از زندگی نیز معنادار بود. به عبارت دیگر، میانگین‌های پیش‌آزمون دو گروه تفاوت معنادار نداشتند، ولی در مراحل پس‌آزمون و پیگیری این تفاوت معنادار بود. ضریب اتا نشان داد 29 درصد از رضایت از زندگی در گروه آزمایش ناشی از متغیر مستقل بود. در بُعد هیجانی بهزیستی ذهنی، تفاوت بین دو گروه آزمایش و گواه معنادار بود و ضریب اتای آن نشان داد 21 درصد از بهزیستی هیجانی ناشی از متغیر مستقل بود؛ اما تعامل بین دو موقعیت (آزمایش و گواه) و تغییر در مراحل پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری در متغیر بهزیستی هیجانی و مؤلفه‌های آن معنادار نبود. یافته­های اضافی نیز نشان داد تفاوت بین گروه آزمایش و گواه در مؤلفۀ عواطف مثبت معنادار بود و ضریب اتای آن حاکی از آن بود که 23 درصد از تغییرات این مؤلفه ناشی از تأثیر متغیر مستقل بوده است. بُعد روان‌شناختی و بُعد اجتماعی بهزیستی ذهنی در هیچ ­یک از عوامل بین‌گروهی، درون‌گروهی و تعامل دو موقعیت (آزمایش و گواه) معنادار نبودند (جدول 5).

 

 

جدول 5

 نتایج تحلیل واریانس با اندازه‌گیری مکرر برای مقایسۀ میانگین‌ خرده‌مقیاس­های بهزیستی ذهنی: متغیرهای بُعد شناختی (رضایت از زندگی)، ابعاد هیجانی، روان‌شناختی و اجتماعی بهزیستی ذهنی در دو گروه آزمایش و گواه در سه مرحلۀ پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری

Table 5

The Results of the Analysis of Variance with Repeated Measurements to Compare the Mean Of Subscales of Subjective Well-Being: Variables of the Cognitive Dimension (Satisfaction With Life), Emotional, Psychological and Social Dimensions of Subjective Well-Being in Two Experimental and Control Groups in Three Stages of Pre-Test, Post-Test and Follow-Up

متغیر

منبع

مجموع مجذورات

درجۀ آزادی

مجموع مجذورات

F

سطح معناداری

ضریب تأثیر

توان آماری

بهزیستی‌شناختی (رضایت ‌از زندگی)

عامل بین‌گروهی

628/240

1

628/240

615/3

049/0

21/0

89/0

عامل درون‌گروهی

333/152

2

1367/76

123/7

002/0

22/0

91/0

تعامل گروه و آزمون

718/209

2

859/104

806/9

0001/0

29/0

97/0

بهزیستی

هیجانی

عامل بین‌گروهی

013/560

1

013/560

517/6

017/0

21/0

68/0

عامل درون‌گروهی

173/310

2

173/310

346/13

001/0

35/0

93/0

تعامل گروه و آزمون

558/23

2

558/23

014/1

324/0

04/0

16/0

بهزیستی روانشناختی

عامل بین‌گروهی

513/482

1

513/482

954/1

175/0

07/0

26/0

عامل درون‌گروهی

231/241

2

231/241

581/3

071/0

13/0

44/0

تعامل گروه و آزمون

923/88

2

923/88

320/1

262/0

05/0

19/0

بهزیستی اجتماعی

عامل بین‌گروهی

885/110

1

885/110

279/0

602/0

01/0

08/0

عامل درون‌گروهی

692/64

2

692/64

286/1

268/0

05/0

19/0

تعامل گروه و آزمون

308/129

2

308/129

571/2

122/0

09/0

33/0

P<0/05, P<0/01

شکل 2

نمودار دو گروه در سه زمان (متغیر بهزیستی شناختی)

Figure 2

Diagram of Two Groups in Three Time (Cognitive Component of Well-Being)

 

 

 

شکل 3

نمودار دو گروه در سه زمان (متغیر بهزیستی هیجانی)

Figure 3

Diagram of Two Groups in Three Time (Emotional Component of Well-Being)

 

با توجه به سطح معناداری دو متغیر بهزیستی شناختی (رضایت از زندگی) و متغیر بهزیستی هیجانی (جدول 5) و میانگین نمرات این دو متغیر در سه موقعیت پیش​آزمون، پس​آزمون و پیگیری به تفکیک در گروه آزمایش و گواه (شکل‌های 2 و 3)، می​توان گفت فرضیۀ فرعی یک و دو تأیید شدند و فرضیه‌های سه و چهار تأیید نشدند.

 

 

بحث

یافته­های آماری پژوهش نشان داد در بهزیستی ذهنی (به‌ طور کلی) میانگین‌های پیش‌آزمون دو گروه تفاوت معنادار نداشتند، ولی در مراحل پس‌آزمون و پیگیری این تفاوت معنادار بود. در نتیجه، فرضیۀ اصلی  تأیید شد؛ به این معنا که بستۀ هنردرمانی بیانگر بر پایۀ تصویرسازی خاطرات با رویکرد وحدت­مدار بر افزایش سطح بهزیستی ذهنی زنان میانسال مؤثر و ثبات آن در آزمون پیگیری پس از گذشت سه ماه مؤید قابلیت اعتماد اثربخشی شرکت در جلسات مداخلۀ این بسته برای نمونۀ پژوهش است. در خصوص بررسی فرضیه­های فرعی، با توجه به اینکه اثر متغیر مستقل بر بهزیستی ذهنی تقریباً ناچیز و فقط 15 درصد بود، دو فرضیه (مربوط به خرده‌مقیاس‌ها)  تأیید نشدند و کامل‌تر اینکه، در مقیاس خرده‌آزمون­ها، اثربخشی بسته در ابعاد شناختی و هیجانی بهزیستی ذهنی معنادار بود، ولی در ابعاد روان‌شناختی و اجتماعی، اگرچه در جدول میانگین گروه آزمایش، افزایش تأثیر مداخله با مقایسۀ قبل و بعد مشاهده می‌شود، نتایج تحلیل واریانس نشان داد این تفاوت معنادار نبود.

تا کنون پژوهشی در رابطه با اثربخشی هنردرمانی بیانگر بر پایۀ تصویرسازی خاطرات با رویکرد وحدت‌مدار بر بهزیستی ذهنی انجام نشده است، اما پژوهش‌هایی اندک بر روی هنردرمانی با دیگر رویکردها بر بهزیستی ذهنی انجام شده‌اند که نتایج این پژوهش هم‌سو با آنهاست. از جملۀ این پژوهش­ها می­توان به مقالۀ استفنسون اشاره کرد که با طراحی برنامۀ هنردرمانی گروهی، باعث ارتقای سطح بهزیستی سالمندان شد (Stephenson, 2013). کیم و همکاران نیز طی انجام پژوهشی در کُره، تأثیر هنردرمانی گروهی را بر بهزیستی ذهنی پسران دبیرستانی دارای افسردگی و اضطراب سنجیدند و در سطح معناداری این تأثیر را در افزایش بهزیستی ذهنی گزارش کردند (Kim et al., 2014). در ایران نیز می­توان به مقاله­ای اشاره کرد که به تأثیر هنردرمانی (البته مبتنی بر ذهن­آگاهی) بر کیفیت زندگی زنان یائسه را بررسی کرده و با پژوهش حاضر هم‌سو است (حبیبی و حناساب‌زاده، 1393). همچنین، پژوهش‌هایی دیگر با رویکرد وحدت­مدار انجام شده‌اند که هم‌سو با این پژوهش هستند؛ از جمله «بررسی اثر هنردرمانی وحدت‌مدار بر افزایش تاب‌آوری خانواده و عزت‌نفس نوجوانان بدسرپرست» (رحیمیان، 1393)، «اثربخشی روان‌نمایشگری مبتنی بر رویکرد وحدت‌مدار بر تاب‌آوری مبتلایان به مالتیپل اسکلروز» (دهنوی و همکاران، 1397)، «اثربخشی مداخلۀ آموزشی مبتنی بر روان­شناسی وحدت‌مدار بر تنیدگی، خودشکوفایی و رابطۀ مادر-کودک مادران کودکان اُتیستیک» (نصیری و همکاران، 1394) و «اثربخشی آمـوزش روان‌شناسی وحـدت‌مدار در شفقت‌خـود و تاب‌آوری زنان مبتلا به سرطان پستان» (کرمی، 1395).

در نهایت، در توضیح محتوای بسته با نتایج حاصل‌شده می­توان گفت برنامه­های بستۀ طراحی‌شده به دلیل اینکه قادر است فرد را با گذشتۀ خویش، بدون سانسور، روبه‌رو کند، باعث می‌شود تا دیگر از خاطرات خود ترس یا حس فرار نداشته باشد و به واسطۀ بهانه­هایی که در محتوای برنامه طراحی شده است، خاطرات خوش را نیز در کنار خاطرات تلخ به یاد آورد. برای مثال، پنج تمرین اول، با بازخوانی تصویری خاطرات، به افراد کمک کرد تا از وقایع زندگی خود با عجله عبور نکنند و به بهانه­های محتوایی خاطراتی را به یاد آورند؛ همین درک و پذیرش رویدادهای زندگی به افزایش رضایت از زندگی (بُعد شناختی) مدد رساند. از طرفی، عامل تأثیرگذار دیگر در ارتقای سطح رضایت از زندگی عدم مقایسۀ زندگی و وقایع زندگی فرد با دیگران است که با برنامه­ای حاصل آمد که با هدف منحصربه­فردبودن زندگی هر شخص (پازل زندگی) انجام شد تا فرد اتفاقات را در کنار یکدیگر ببیند و با نگرش وحدت­مدار پیوستگی رویدادها را درک کند و با درون­نگری به درکی کامل­تر از زندگی خویش دست یابد و نسبت به احساسات خود شناخت حاصل کند؛ به معنا و حکمت اتفاقات توجه کند و درصدد کشف آنها برآید و در نهایت، به وجود منحصربه‌فرد خود و زندگی خود پی ببرد. چنین شناختی باعث می­شود فرد به رضایتی بیش از قبل دست یابد (بهزیستی شناختی) ؛ هر رویداد را در زندگی، چونان یک واقعیت هدفدار و ضرورتی برای رشد و توسعۀ خویشتن در نظر گیرد که این وحدت‌نگری و در نتیجۀ آن پذیرش و شناخت معنادار به احساس مثبت و کاهش تضاد با واقعیت زندگی (بهزیستی هیجانی) می­انجامد که برای برنامۀ مرتبط می‌توان به تمرین نقاط سیاه و سفید زندگی اشاره کرد که به پذیرش رویدادهای تلخ و شیرین در کنار یکدیگر اختصاص داشت و به این ­وسیله، از بی­قراری آنان کم کرد و نیز برنامه یا تمرین دایره و نمودار یک دهه از زندگی که به درک پیوستگی آن اتفاقات کمک کرد و سبب ایجاد آرامش و امیدواری شد و در نهایت، توانست با پذیرش گذشته و حال و تعبیر معنادار از آن (بهزیستی ذهنی)، جهت­گیری برای آینده و مراتب رشد را نیز مهیا ­کند. 

با استناد به تعریف مفهومی و عملیاتی داینر (Diener, 2000) و برخی دیگر از روان­شناسان، از بهزیستی ذهنی، از آنجا که آنان بهزیستی ذهنی را شامل نحوۀ ادراک شناختی و عاطفی شخص از زندگی و فقط دارای دو جزء شناختی (میزان رضایت از زندگی) و عاطفی (حداکثر عاطفۀ مثبت و حداقل عاطفۀ منفی) می‌دانند، می­توان گفت این پژوهش در دو بُعد شناختی و عاطفی، فارغ از دو بُعد روانی و اجتماعی، دارای نتایج یکسان، حاکی از معناداری و نتایج مثبت از تأثیر متغیر مستقل بوده­اند. به بیان دیگر، اگر تعریف ماگیار-مو و کی­یز از بهزیستی ذهنی که آن را فقط در بُعد هیجانی، روانی و اجتماعی مورد توجه قرار داده­اند، ملاک قرار داده نشود و مانند دیگر روان­شناسان نام‌برده، فقط از بُعد شناختی و هیجانی، بهزیستی ذهنی تعریف شود، می­توان نتایج را در راستای هم و در تمامی ابعاد در راستای  تأیید بهزیستی ذهنی بیان کرد. با این توضیحات، از آنجا که پرسشنامۀ بهزیستی ذهنی ماگیار-مو و کی­یز، در بخش مربوط به بُعد روان­شناختی و اجتماعی آن، حاوی پرسش‌هایی مبهم است که برخی از آنها در ابتدا مثبت به نظر می‌رسند، ولی در پایان با فعلی منفی، مفهوم آنها تغییر می­کند، هر آزمودنی می­تواند برداشتی متفاوت داشته باشد؛ شاید این مشکل به­ علت ترجمۀ پرسشنامه بود. اگرچه هنجاریابی داخلی نیز انجام شده است، به هر حال، مداخله­گر مواردی را در خلال آزمون­ها مشاهده کرد که برداشت فرد در برخی از پرسش‌های دو بخش آخر از مرحلۀ پیش­آزمون تا پس­آزمون و پیگیری متفاوت بود. گفتنی است، پرسش­های رضایت از زندگی (بُعد شناختی) و بخش اول پرسشنامۀ بهزیستی ذهنی ماگیار-مو و کی­یز که بُعد هیجانی را می­سنجد، قابل فهم و ساده هستند و این مطلب شاید دلیل عدم معناداری بخش بُعد روان‌شناختی و اجتماعی بهزیستی ذهنی باشد. اگرچه شاید بتوان علت را در طراحی بسته نیز جست‌وجو کرد؛ اگر تعداد جلسات یا ساعات اجرا یا تعاملات درون گروهی افزایش می­یافت، احتمال داشت نتیجه­ای بهتر حاصل شود.

  از جملۀ محدودیت‌های این پژوهش، یکی‌بودن پژوهشگر با مداخله­گر (هنردرمان­گر) و مصاحبه­کننده و نیز مصادف‌شدن آزمون مرحلۀ پیگیری به اواخر سال و تغییر ناگهانی بهزیستی ذهنی گروه کنترل بود. همچنین، محدودشدن جامعۀ آماری به زنان میانسال مرکز فرهنگی «باغ تجربه» محدودیت بود و باید در تعمیم‌دادن نتایح پژوهش به نمونه­های دیگر احتیاط کرد. پیشنهاد می‌شود انجام برنامۀ مداخلۀ این بسته با مردان میانسال نیز سنجش شود. همچنین، مقایسۀ تأثیر رویکرد هنردرمانی بیانگر با هنردرمانی وحدت­مدار در متغیر بهزیستی ذهنی بررسی شود.

 

[1] subjective well-being

[2] mental Health

[3] normality

[4] health

[5] maturity

[6] growth

[7] unconscious self-disclosure

[8] catharsis

[9] expressive art therapy

[10] individualist phenomenological approaches

[11] attachment

[12] autism

[13] Keyes & Magyar-Moe Subjective Well-Being

[14] self-determination

[15] social reality

[16] Diener Life Satisfaction Questionnaire (SWLS)

[17] Oxford happiness

[18] Beck depression

[19] Lawshe`s Content Validity Index

[20] collage

References

الهی، ا. (1379). ساخت و کار ذهنی هنر. مجلۀ زیبا شناخت، 2 و 3، 69-74. https://ensani.ir/fa/article/283218
بانکی‌زاده، ز. (1400). مقایسۀ تطبیقی رویدادنگاری تجسمی وحدت­مدار و پست­مدرن: طراحی بسته‌های هنردرمانی به منظور کاهش احساس تنهایی و افزایش دلبستگی و شادکامی دختران نوجوان [رسالۀ دکتری، چاپ‌نشده]. دانشگاه الزهرا.
بیانی، ع. ا.، کوچکی، ع. م.، و بیانی، ع. (1387). روایی و پایایی بهزیستی روان‌شناسی ریف. مجلۀ روان‌پزشکی و روان‌شناسی بالینی ایران، 53، 146-151.
https://sid.ir/paper/16645/fa
حبیبی، م.، و حناساب­زاده، م. (1393). اثربخشی هنردرمانی مبتنی بر ذهن­آگاهی بر افسردگی، اضطراب، استرس و کیفیت زندگی زنان یائسه. مجلۀ سالمندی ایران، 9(1)، 22-31. https://sid.ir/paper/488764/fa
خیری، م.، امامی سیگارودی، ع.، فرمانبر، ر.، و عطرکار روشن، ز. (1393). احساس ذهنی بهزیستی و عوامل مرتبط با آن در دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی گیلان. فصلنامۀ آموزش بهداشت و ارتقای سلامت، 2(1)، 27-36. https://journal.ihepsa.ir/article-1-113-fa.html
داروئی، پ. (1395). تصویرسازی خاطرات به مثابۀ روشی در طراحی بستۀ هنردرمانی بیانگر با رویکرد وحدت­مدار و تأثیر آن در بهزیستی ذهنی زنان. [رسالۀ دکتری، چاپ‌نشده]. دانشگاه هنر اصفهان.
دهنوی، س.، زاده‌محمدی، ا.، هاشمی، س.ف.، و باجلان، م. ­(1397). اثربخشی روان‌نمایشگری مبتنی بر رویکرد وحدت‌مدار بر تاب‌آوری مبتلایان به مالتیپل اسکلروز. فصلنامۀ علوم اعصاب شفای خاتم، 6(3)، 10-18. https://dx.doi.org/10.29252/shefa.6.3.10
رحیمیان، ا. (1393). بررسی اثر هنردرمانی وحدت‌مدار بر افزایش تاب‌آوری خانواده و عزت‌نفس نوجوانان بدسرپرست. [پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، چاپ‌نشده]. دانشگاه شهید بهشتی.
زاده‌محمدی، ع. (1390). روان‌شناسی وحدت‌مدار. قطره.
زاده‌‌محمدی، ع.، ناظری، ا.، مطیع، م.، و داروئی، پ. (1396). معناداری وقایع زندگی از دیدگاه قرآن و روان‌شناسی وحدت­مدار: مبنایی برای طراحی تمرین­های هنری موثر. الهیات تطبیقی، 8، 37-54.
https://doi.org/10.22108/coth.2017.80271
سالاری‌فر، م.، شجاعی، م.، موسوی اصل، س.، و دولتخواه، م. (1390). بهداشت روانی با نگرش به منابع اسلامی. سمت.
شکری، ا.، کدیور، پ.، و دانشورپور، ز. (1386). تفاوت­های جنسیتی در بهزیستی ذهنی: نقش ویژگی­های شخصیت. مجلۀ روان­پزشکی و روان‌شناسی بالینی ایران، 13(3)، 280-289. https://www.magiran.com/p458564
شمیسا، ع. (1392). خاطره‌درمانی. ذهن­آویز.
غیاثی، ن. (1392). بررسی و مقایسۀ میزان بهزیستی ذهنی و شادمانی برحسب گوش‌دادن به موسیقی پاپ و سنتی در بین دانشجویان دانشگاه شهید باهنر کرمان [پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، چاپ‌نشده]. دانشگاه الزهرا (س).
کرمی، ز. (1395). اثربخشی آمـوزش روان­شناسی وحـدت‌مدار در شفقت­خـود و تاب­آوری زنان مبتلا به سرطان پستان [پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، چاپ‌نشده]. دانشگاه آزاد گرمسار.
گلستانی بخت، ط. (1386). ارائۀ الگوی بهزیستی ذهنی و شادمانی در جمعیت شهر تهران [رسالۀ دکتری، چاپ‌نشده]. دانشگاه الزهرا.
لاندگارتن. ه. (1387). هنردرمانی بالینی (ک. هاشمیان و ا. ابوحمزه، مترجمان). دانژه. (نسخۀ اصلی منتشرشده در 1981).
مساح، ع.، و اخوان ثالث، ف. (1373). هنردرمانی. مؤسسۀ خدمات فرهنگی رسا.
مظفری، ش. (1382). همبسته‌های شخصیتی شادمانی ذهنی بر اساس الگوی پنج‌عاملی در میان دانشجویان دانشگاه شیراز [پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، چاپ‌نشده]. دانشگاه شیراز.
معافی‌پور، س.، داروئی، پ.، و قمرانی، ا. (1401). تدوین بستۀ‌ هنردرمانی بیانگر بر پایۀ الگوی ماندالا در جهت کاهش احساس تنهایی. مبانی نظری هنرهای تجسمی، 7(2)، 139-152.
https://doi.org/10.22051/jtpva.2022.38461.1361
ناظری، ا.، قمرانی، ا.، داروئی، پ.، و قاسمی طباطبایی، غ. (1399). تأثیر هنردرمانگری بیانگر بر تنظیم هیجان دانش­آموزان مقطع دبستان. سلامت روان کودک، 7(2)، 132-143. http://dx.doi.org/10.29252/jcmh.7.2.12
نصیری، غ.، زاده‌محمدی، ع.، و شهیدی، ش. (1394). اثربخشی مداخلۀ روان‌شناسی وحدت‌مدار بر تنیدگی و رابطۀ مادر-کودک مادران کودکان اُتیستیک. فصلنامۀ روان‌شناسی کاربردی، 9(2)، 40-23.
https://scj.sbu.ac.ir/article_96310.html
هاشمیان، ک.، پورشهریاری، م.، بنی‌جمالی، ش.، و گلستانی بخت، ط. (1386). بررسی رابطۀ بین ویژگی­های جمعیت­شناسی با میزان بهزیستی ذهنی و شادمانی در جمعیت شهر تهران. فصلنامۀ مطالعات روانشناختی، 3(3)، 139-163.
https://www.magiran.com/p517030
 
References
Bankizadeh, Z. (2022). Comparative study of unity-oriented and postmodern art journaling designing art therapy packages to reduce loneliness and increase attachment and hippieness (16 to 17 years old girls in Isfahan) [Unpublished PhD thesis]. Alzahra University. [In Persian]
Bayani, A. A., Koochaki, A. M., & Bayani, A. (2008). Reliability and validity of Ryff’s Psychological Well-being Scales. Iranian Journal of Psychiatry and Clinical Psychology, 14(2), 146-151. https://sid.ir/paper/16645/fa [In Persian]
Case, C., Dalley, T., & Reddick, D. (2013). The handbook of art therapy. New York: Routledge.
Cynarowki, J. M., Frank, E., & Shear, M. K. (2000). Adolescent onset of the gender differences in lifetime rates of major depression: A theoretical model. Archives of General Psychiatry, 57, 21-27. https://www.semanticscholar.org/paper/ae20415975cfd5c4d05861166592d5111e678dcf
Darouei, P. (2017). Memories illustration as a method to design an expressive art therapy package by a unity-oriented approach and its effect on women's subjective well-being [Unpublished PhD thesis]. Art University of Isfahan. [In Persian]

Dehnavi, S., Zadeh Mohamadi, A., Hashemi, S. F., & Bajelan, M. (2018). Effectiveness of psychodrama based on a unity-oriented therapeutic approach on the resilience of patients with multiple sclerosis. The Neuroscience Journal of Shefaye Khatam, 6(3), 10-18. https://dx.doi.org/10.29252/shefa.6.3.10 [In Persian]

Diener, E. (2000). Subjective well-being: The science of happiness and a proposal for a national index. American Psychologist, 55(1), 34–43. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.34
Diener, E., Emmons, R. A., Larsen, R. J., & Griffin, S. (1985). The satisfaction with Life Scale. Journal of Personality Assessment, 49(1), 71-75. https://doi.org/10.1207/s15327752jpa4901_13
Dost, M. (2004). Subjective well-being of university students [Unpublished PhD thesis]. Ankara, Hachette University.
Elahi, A. (2001). Mental mechanism. Ziba-Shenakht.2 & 3, 69-74. https://ensani.ir/fa/article/283218 [In Persian]
Feder, B., & Feder, E. (1998). The art and science of evaluation in the arts therapies: How do you know what’s working? Springfield, IL: Thomas.
Frisch, M. B. (2006). Quality of life therapy: Applying a life satisfaction approach to positive psychology and cognitive therapy. New York, N.Y.: John Wiley & Sons, inc.
Ghiyasi, N. (2014). Investigating and comparing the level of subjective well-being and happiness according to listening to pop and traditional music among the students of Shahid Bahonar University, Kerman [Unpublished MA thesis]. Alzahra University. [In Persian]

Golestani Bakht, T. (2008). Providing a model for subjective well-being and happiness in the population of Tehran [Unpublished PhD thesis]. Al-Zahra University. [In Persian]

Habibi, M., & Hanasabzadeh, M. (2014). he effectiveness of mindfulness-based art therapy on depression, anxiety, stress, and quality of life among postmenopausal women. Salmand: Iranian Journal of Ageing, 9(1), 22-31. https://sid.ir/paper/488764/fa [In Persian]

Hashemian, K., Pour Shahriyari, M., & Golestani Bahkt, T. (2007). Investigating the relationship between demographic characteristics and mental well-being and happiness in the population of Tehran. Psychological Studies, 3(3), 139-163. https://www.magiran.com/p517030 [In Persian]

Karami, Z. (2018). The effectiveness of unity-           oriented psychology training in self-compassion and resilience of women with breast cancer [Unpublished MA thesis]. Garmsar Azad University. [In Persian]
Kendler, K. S., Thornton, L. M., & Prescott, C. A. (2001). Gender differences in the rates of exposure to stressful life events and sensitivity to their  depressogenic effects. American Journal of Psychiatry, 158(4), 587-93.
https://doi.org/10.1176/appi.ajp.158.4.587
Keyes, C. L. M. (2002). The mental health continuum: from languishing to flourishing in life. Journal of Health and Social Research, 43(2), 207-222. https://doi.org/10.2307/3090197
Keyes, C. L. M., & Magyar-Moe, J. L. (2003). The measurement and utility of adult subjective well-being. In S. J. Lopez & C. R. Snyder (Eds.), Positive psychological assessment: A handbook of models and measures (pp. 411–425). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/10612-026
Keyes, C. L. M., Ryff, C. D., & Shmotkin, D. (2002). Optimizing well-being: The empirical encounter of two traditions. Journal of Personality and Social Psychology, 82(6), 1007-1022. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/0022-3514.82.6.1007
Khayeri, M., Emami Sigaroudi, A., Farmanbar, R., & Atrkar Roushan, Z. (2014). Subjective well-being and related factors among students of Guilan University of Medical Sciences (GUMS). Journal of Health Education and Health Promotion, 2(1), 27-36. https://journal.ihepsa.ir/article-1-113-fa.html [In Persian]
Kim, S., Kim, G., & Ki, J. (2014). Effects of group art therapy combined with breath meditation on the subjective well-being of depressed and anxious adolescents. The Arts in Psychotherapy, 41(5), 519–526. https://doi.org/10.1016/j.aip.2014.10.002
Landgarten, H. (2009). Clinical art therapy )K. Hashemian & E. Abouhamzeh, Trans.). Danzheh. (Original work published at 1981). [In Persian]
Malchiodi, C. A. (2005). Expressive therapies. Guilford Press.
Malchiodi, C. A. (2012). Handbook of art therapy (2nd ed.). Guilford Press.
Malchiodi, C. A. (2013). Visual journaling as art therapy & self-Help. Psychology Today. Retrieved​­ at:
https://cdn2.psychologytoday.com/assets/attachments/231/visual-journal-pages.pdf
Masah, A., & Akhavan Salas, F. (1995). Art therapy. Rasa. [In Persian]

Moafipour, S., Darouei, P., & Ghamarani, A. (2023). Compiling an expressive art therapy package based on the Mandala Pattern of reducing feelings of loneliness. Visual of Principles Theoretical of Journal, 7(2), 139-152. https://doi.org/10.22051/jtpva.2022.38461.1361 [In Persian]

Mozafari, S. (2004). Personality correlates of subjective happiness based on the five-factor model among Shiraz University students [Unpublished MA thesis]. Shiraz University. [In Persian]
Myers, D. G., & Diener, E. (1995). Who is happy. Psychological Science, 6(1), 10-19. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.1995.tb00298.x
Nasiri, G., Zadeh Mohamadi, A., & Shahidi, S. (2015). Effectiveness of unity-oriented psychology intervention on mothers' stress and relationship with their autistic children. Journal of Applied Psychology, 9(2), 23-40. https://scj.sbu.ac.ir/article_96310.html [In Persian]

Nazeri, A., Ghamarani, A., Darouei, P., & Ghasemi Tabatabaei, G. (2020). The effect of expressive arts therapy on emotion regulation of primary school students. Journal of Child Mental Health, 2(7), 132-143. http://dx.doi.org/10.29252/jcmh.7.2.12 [In Persian]

Nolen-Hoeksema, S. (2005). Gender differences in depression. In, I. H. Gotlib & C. L. Hammen (Eds.). Handbook of Depression. New York: Guilford Press.

Rahimian, E. (2015). Investigating the effect of unity-oriented art therapy on increasing family resilience and self-esteem of bad parenting [Unpublished MA thesis]. Sahid Beheshti University. [In Persian]

Salarifar, M., Shojaei, M., Mousavi Asl, S., & Dolatkhah, M. (2012). Mental health with an attitude to Islamic sources. Samt. [In Persian]
Sciandra, F. (2021, July 13). Feeling free to express yourself. Francesca Sciandra. Retrieved​­ at: https://francescasciandra.art/blog/feeling-free-to-express-yourself
Shamisa, A. (2013). Memory therapy. Zehn Aviz. [In Persian]
Shokri, O., Kadivar, P., & Daneshvar Pour, Z. (2007). Gender differences in subjective well-being: Role of personality traits. Iranian Journal of Psychiatry & Clinical Psychology, 13(3), 280-289. https://www.magiran.com/p458564 [In Persian]
Stephenson, R. C. (2013). Promoting well-being and Gerotranscendence in an art therapy program for older adults. Journal of Art Therapy, 30(4), 151-158. https://doi.org/10.1080/07421656.2014.846206
Zadeh Mohamadi, A. (2011). Unity-oriented psychology. Tehran: Ghatreh. [In Persian]
Zadeh Mohamadi, A., Nazeri, A., Motia, M., & Darouei, P. (2018). Meaningfulness of life events in the view of the Quran and a unity-oriented psychology approach: A basis for the design of affective artistic practices. Comparative Theology, 8, 37-54.
 https://doi.org/10.22108/coth.2017.80271 [In Persian]

Files

History

  • Receive Date: 29 November 2021
  • Revise Date: 28 May 2026
  • Accept Date: 01 June 2026

Share

How to cite

Statistics