Document Type : Research Paper
Authors
1 Associate Professor of Behavioral Management, Leadership and Human Capital Department, College of Management,, University of Tehran,Tehran,,Iran
2 Master student in public administration, College of management, University of Tehran,Tehran,Iran
Abstract
Keywords
شادی، به عنوان یک احساس مثبت و سرشار از لذت، آرامش و راحتی درونی، یکی از اهداف مهم زندگی بشر و بخشی اساسی از حوزۀ روانشناسی مثبت است (Parinduri, 2023). این مفهوم که در تقابل با غم و اندوه قرار میگیرد، نقشی حیاتی در سلامت جسمی و روانی افراد ایفا میکند (طاهریان، 1394). اهمیت شادی و نشاط فراتر از تأثیرات فردی است و پیامدهایی گسترده در سطح جامعه دارد. کاهش سطح شادی ممکن است به افت سلامت روان، بروز رفتارهای پرخطر و خشونتآمیز و کاهش بهرهوری و رشد اقتصادی منجر شود (دادگر و همکاران، 1400). شادی، به عنوان هدف نهایی و پدیدهای چندبُعدی در زندگی انسان، از داوری درونی افراد دربارۀ رضایت از زندگی و تجربۀ هیجانات مثبت نشئت میگیرد (سرگزی و دوستی مقدم، ۱۳۹۸). ارضای نیازهای روانشناختی اساسی مانند استقلال و تعلق خاطر (Disya & Ningrum, 2019)، همراه با عواملی متعدد همچون سن، شغل، فعالیت فیزیکی، سلامت روان (Mehrdadi et al., 2016)، رضایت از تحصیل، گرایش سپاسگزاری، حمایت اجتماعی، اعتقادات مذهبی (Jun & Jo, 2016)، و شرایط اقتصادی (منصف و همکاران، ۱۳۹۸) بر سطح شادی افراد تأثیر میگذارند.
شادی، به عنوان عاملی کلیدی در بهزیستی انسان، پیامدهای مثبت گستردهای در محیطهای آموزشی و دانشگاهی دارد. مطالعات نشان میدهند دانشجویان شادتر نه فقط انگیزه و عملکرد تحصیلی بهتری دارند، بلکه از خودکارآمدی علمی و رضایت بیشتری از رشتۀ تحصیلی خود برخوردار هستند (همتی، ۱۳۹۷). این امر به مشارکت فعالتر در فعالیتهای آکادمیک و فوقبرنامه منجر میشود که به نوبۀ خود مهارتهای اجتماعی، کار تیمی و حل مسئله را تقویت میکند (قاسم زاده و همکاران، ۱۴۰۲). در سطح سازمانی، شادی کارکنان و اساتید دانشگاه با افزایش انگیزه و عملکرد بهتر همراه است که میتواند از طریق بهبود کیفیت تدریس و ایجاد محیط آموزشی حمایتگرانهتر، به طور مستقیم بر شادی و رضایت دانشجویان تأثیر مثبت بگذارد (Bellet et al., 2023). با توجه به این تأثیرات گسترده، سرمایهگذاری در افزایش شادی در محیطهای دانشگاهی نه فقط به نفع دانشجویان و کارکنان، بلکه میتواند به بهبود شاخصهای توسعه و رفاه در سطح کلان جامعه منجر شود.
شادی دانشجویی یک سازۀ پیچیده و چندوجهی است که ابعاد شناختی، عاطفی، رفتاری و اجتماعی را در بر میگیرد (Dean & Gibbs, 2015). در بُعد عاطفی، شادی دانشجویی به معنای تجربۀ مکرر هیجانات مثبت و حفظ تعادل مطلوب بین عواطف مثبت و منفی است که به غلبۀ احساساتی همچون نشاط، آرامش و لذت بر احساسات منفی منجر میشود (Dean & Gibbs, 2015). پژوهشها نشان میدهند عواملی مانند روابط خانوادگی و بینفردی، وضعیت اقتصادی-اجتماعی، محیط آموزشی و ویژگیهای شخصیتی بر میزان شادی دانشجویان اثرگذار هستند (Liang & Sun, 2022). همچنین، عواملی همچون ویژگیهای فردی، حمایت خانواده و دوستان، موفقیتهای تحصیلی، کیفیت تدریس، امکانات و منابع آموزشی، امنیت مالی، استقلال و خودمختاری و فرهنگ حاکم بر دانشگاه بر شادی دانشجویان تأثیرگذار هستند. شناخت و درک عمیق این عوامل و طراحی مداخلات آموزشی متناسب با آنها برای ارتقای شادی دانشجویان ضروری است (Van Zyl & Rothmann, 2012).
دانشجویان دانشگاهها با چالشهایی متعدد در زمینۀ شادی و سلامت روان مواجه هستند که بر عملکرد تحصیلی و کیفیت زندگی آنها تأثیر منفی میگذارد (Reddy, 2023). فشارهای تحصیلی، دوری از خانواده، سازگاری با محیط جدید، نگرانی دربارۀ آیندۀ شغلی و دغدغههای مالی از عوامل اصلی کاهش شادی در میان دانشجویان هستند (Skolzkov & Efremova, 2023). این مشکلات در دانشجویان سال اول و تحصیلات تکمیلی شدیدتر است و میتواند خطر ابتلا به اختلالات روانی را افزایش دهد. مطالعات نشان میدهند کاهش شادی و بهزیستی ذهنی در دانشجویان با افزایش علائم افسردگی و افت عملکرد تحصیلی همراه است که میتواند پیامدهای جدی برای سلامت روان آنان به دنبال داشته باشد. برای درک عمیقتر عوامل مؤثر بر شادی، میتوان از چندین چارچوب نظری کلیدی بهره برد. نظریۀ تعیینکنندگی خود[1] بیان میکند شادکامی حاصل ارضای سه نیاز بنیادین روانشناختی است: خودمختاری (احساس کنترل بر زندگی)، شایستگی (احساس موثر بودن) و ارتباط (احساس تعلق و پیوند با دیگران) (Ryan & Deci, 2000). این نظریه بهخوبی تبیین میکند چرا عواملی همچون موفقیت تحصیلی و روابط اجتماعی در شادی دانشجویان نقش کلیدی دارند. علاوه بر آن، مدل بهزیستی PERMA که توسط سلیگمن ارائه شده است، شادکامی را حاصل پنج عنصر میداند: هیجان مثبت (P)، درگیری و مجذوبیت در فعالیتها (E)، روابط مثبت (R)، معنا در زندگی (M) و پیشرفت و موفقیت (A). این مدل چارچوبی مناسب برای تحلیل ابعاد چندگانۀ یافتههای این پژوهش فراهم میکند (Seligman, 2011).
دانشجویان به عنوان نسلی که در تعیین مسیر آتی کشور نقش دارند، میتوانند با نگرش خود نسبت به آینده، جامعه را تحت تأثیر قرار دهند (کشاورز، ۱۴۰۲). از سوی دیگر، شادی و نشاط در دوران دانشجویی میتواند اثرات مثبت جالب توجهی داشته باشد. دانشجویانی که از شادی و نشاط بیشتری برخوردار هستند، انگیزه و علاقۀ بیشتری برای یادگیری دارند (Laosum, 2023). این امر به نوبۀ خود به عملکرد تحصیلی بهتر (Ibrahim, 2018; Jiang et al., 2022; Sitticharoon et al., 2021) و رضایت بیشتر از تحصیل و زندگی دانشگاهی منجر میشود (Azizi et al., 2017; Scheunemann et al., 2022).
با وجود اهمیت شادی در زندگی دانشجویی، به نظر میرسد روند میانگین نمرۀ شادی دانشجویان در سالهای اخیر سیر نزولی داشته است. مطالعات نشان میدهند میانگین نمرۀ شادی دانشجویان با مقیاس شادی آکسفورد از حدود 43 در مطالعات قدیمیتر (شجاعی و همکاران، 1390؛ ظهور و فکری، 1383؛ عابدی و همکاران، 1385) به کمتر از 37 در مطالعات اخیر(سلطانی و شیخ الاسلامی، 1401؛ Barati et al., 2023) کاهش یافته است. این روند نزولی در مطالعات داخلی نگرانیها دربارۀ بهزیستی این قشر را افزایش میدهد. از دیدگاه جایگاه بینالمللی، وضعیت ایران در گزارش جهانی شادی نیز قابل تأمل است؛ هرچند رتبۀ ایران از ۱۰۵ (از بین ۱۵۷ کشور) در سال ۲۰۱۶ به ۱۰۱ (از بین ۱۳۷ کشور) در سال ۲۰۲۳ رسیده است (Helliwell et al., 2023)، اما این جایگاه همچنان بیانگر فاصله با کشورهای پیشرو در زمینۀ شادی و رضایت از زندگی است. البته در رابطه با اعتبار شاخصهای جهانی بررسیکنندۀ شادی در ایران و مطابقت آن با فرهنگ ایرانی و اسلامی ملاحظاتی وجود دارد که مستلزم مطالعات انتقادی جداگانه است.
در مقابل، شادی و رضایت دانشجویان یکی از ملزومات اصلی کیفیت زیاد آموزش عالی و موفقیت تحصیلی محسوب میشود (همتی، 1397). پژوهشها نشان دادهاند خوشبینی و شادکامی دانشجویان با سازگاری بهتر با زندگی دانشگاهی، انعطافپذیری شناختی بیشتر و مقاومت بیشتر در برابر مشکلات و چالشهای تحصیلی همبستگی دارد. پژوهشها نشان دادهاند شادی و نشاط در دانشجویان با بهبود عملکرد تحصیلی، افزایش انگیزۀ یادگیری و رضایت از زندگی دانشجویی همراه است (Azizi et al., 2017).
نقش مهم راهبردهای مقابلهای در سلامت روان و شادی دانشجویان تأکید کردهاند (Chakraborty et al., 2019; Than & Khaing, 2020; Yang et al., 2023). نتایج مطالعۀ عراقیان مجرد و همکاران (۱۳۹۹) نیز حاکی از آن است که آرامش روانی و تجربۀ موفقیت تحصیلی از جملۀ عوامل مرتبط با افزایش شادی دانشجویان محسوب میشوند. با توجه به اهمیت موضوع و روند نگرانکنندۀ کاهش شادی در میان دانشجویان، نیاز به یک فهم جامع و یکپارچه از عوامل مؤثر بر این پدیده احساس میشود. پژوهشهای پیشین معمولاً به صورت پراکنده یک یا چند عامل را بررسی کردهاند و جای خالی یک الگوی جامع که بتواند مبنای سیاستگذاریهای کلان در نظام آموزش عالی باشد، مشهود است؛ از این رو، این پژوهش با رویکرد فراترکیب به دنبال پاسخگویی به دو پرسش اساسی بود:
روش
روش، قلمرو پژوهش و جامعه آماری: این پژوهش با هدف کاربردی و رویکردی کیفی با استفاده از روش فراترکیب، جامع عوامل مؤثر بر شادی دانشجویان را بررسی کرده است. فراترکیب، با ترکیب و تحلیل یافتههای متنوع از مطالعات گوناگون، به نتایجی دست مییابد که از نظر جامعیت، معناداری و قابلیت کاربرد، فراتر از مطالعات منفرد هستند. در این مطالعه، از الگوی هفتمرحلهای سندلوسکی و باروسو برای اجرای فرایند پژوهش استفاده شده است.
قلمرو پژوهش شامل کلیۀ پژوهشهای مرتبط با شادی دانشجویان است که در پایگاههای داخلی پایگاه پرتال جامع علوم انسانی و مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی و خارجی گوگل اسکولار و اسکوپوس منتشر شدهاند. جستوجو در بازۀ زمانی سالهای 1380-1402 و 2000 تا 2023 انجام شد. در فرایند انتخاب مقالهها، از مجموع 212 مقالۀ بازیابیشده در مرحلۀ اولیه، پس از حذف موارد تکراری، غربالگری بر اساس عنوان، چکیده و محتوا، در نهایت 156 مقاله (63 فارسی و 93 انگلیسی) وارد مطالعه شدند. در ادامه، یک مرور نظاممند در پایگاههای دادۀ داخلی (شامل پرتال جامع علوم انسانی و مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی) و منابع خارجی (مانند گوگل اسکولار و اسکوپوس) انجام شد تا مقالههای مرتبط شناسایی شوند. سپس، یک فرایند غربالگری پنجمرحلهای به توصیۀ سندلوسکی و باروسو به کار گرفته شد: در مرحلۀ اول، مقالههای تکراری حذف شدند؛ در مرحلۀ دوم، مقالههای با عناوین غیرمرتبط با موضوع کنار گذاشته شدند؛ در مرحلۀ سوم، چکیدههای غیرمرتبط حذف شدند؛ در مرحلۀ چهارم، مقالههای با محتوای غیر مرتبط حذف شدند؛ و در نهایت، مقالههای باقیمانده تحت ارزیابی کیفی دقیق بر اساس معیارهای برنامه مهارتهای ارزیابی حیاتی (CASP) قرار گرفتند. این فرایند جامع و دقیق غربالگری اطمینان حاصل کرد که فقط مقالههای با کیفیت زیاد و کاملاً مرتبط با موضوع پژوهش برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. در مرحلۀ اول اجرا به چند پرسش اساسی که در جدول 1 نمایش داده شده اسـت، پاسـخ داده شد. این پرسشها بنیان ادامة فرایند فراترکیب را تشکیل میدهند.
جدول 1
پارامترهای پژوهش
Table 1
Research Parameters
|
پاسخ در این پژوهش |
پرسشهای کلیدی |
|
تعیین موضوع محوری مطالعه آغاز حرکت در مسیر رویکرد فراترکیب است. در این پژوهش، این گام با پرسشهای زیر آغاز شده است: ۱. مهمترین عوامل مؤثر بر شادی دانشجویی کداماند؟ 2. مهمترین ابعاد مؤثر بر شادی دانشجویی کداماند؟ |
چه چیزی |
|
در این پژوهش، پایگاههای اطلاعات علمی معتبر بینالمللی و موتورهای جستوجوی مختلف بررسی شدهاند. |
جامعۀ مورد مطالعه |
|
بازۀ زمانی که طی آن مدارک و مستندات جستوجو و بررسی شدهاند، از سال 1380 تا 1402 شمسی (2000 تا 2023 میلادی) بوده است. |
چه زمانی |
|
در این پژوهش، برای گردآوری و تحلیل مطالعات، از شیوۀ «تحلیل مضمون» استفاده شده است که نوعی واکاوی دادههای ثانویه محسوب میشود. |
چگونگی |
ابزار سنجش: سنجش با مرور نظاممند مطالعات انجام شد. جستوجو در پایگاههای دادۀ داخلی شامل پرتال جامع علوم انسانی و مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی و منابع خارجی گوگل اسکولار و اسکوپوس انجام شده است. در این راستا، از کلیدواژههای «شادی»، «دانشجویان» و «دانشگاه» برای منابع فارسی و معادلهای انگلیسی آنها یعنی "Happiness"، "Student" و "University" استفاده شده است. در ادامه، انتخاب مقالههای مناسب بر اساس معیارهای جدول 2 انجام شد.
جدول 2
معیارهای انتخاب مقالهها
Table 2
Article Selection Criteria
|
معیار رد مقاله |
معیار پذیرش مقاله |
عوامل |
|
نظرهای شخصی، سایتهای شخصی و گزارشها |
مقالههای چاپشده در ژورنالها |
نوع مطالعه |
|
سایر موضوعها |
عوامل مؤثر بر شادی دانشجویان |
موضوع |
|
سایر حیطهها |
شادی دانشجویان |
حیطۀ کلی |
|
مطالعات غیرروشمند |
روشهای کیفی و کمی |
روش پژوهش |
|
خارج از این بازۀ زمانی |
1380-1402 شمسی (2000-2023 میلادی) |
زمان مطالعات |
|
سایر زبانها |
فارسی و انگلیسی |
زبان پژوهشها |
روش اجرا و تحلیل: پس از تکمیل جستوجوی مقالههای مدنظر برای انجام فراترکیب، ابتدا همة مقالههای مرتبط با موضوع، بـه تعـداد 212 مقاله، از پایگاههای داده دانلود شدند، و سپس طی پنج مرحلۀ دقیق و هدفمند پالایش انجام شد. در گام نخست، به منظور افزایش اعتبار و جلوگیری از تکرار دادهها، 19 مقاله (معادل 6/8 درصد از کل منابع) که در پایگاههای مختلف تکرار شده بودند، حذف شدند. مرحلۀ دوم با تمرکز بر عناوین مقالهها، به حذف 22 مورد دیگر (10 درصد از کل منابع) منجر شد که ارتباطی مستقیم با موضوع اصلی پژوهش نداشتند. در ادامه، بررسی دقیق چکیدهها انجام شد که طی آن 10 مقاله (7/4 درصد از کل منابع) به دلیل عدم تناسب محتوایی با اهداف پژوهش کنار گذاشته شدند. مرحلۀ چهارم، با تمرکز بر ارزیابی عمیق محتوایی، به حذف 5 مقالۀ دیگر (3/2 درصد از کل منابع) انجامید که فاقد اطلاعات کافی و مرتبط بودند. در نهایت، 156 مقالۀ باقیمانده تحت ارزیابی کیفی دقیق بر اساس معیارهای برنامۀ مهارتهای ارزیابی حیاتی (CASP) قرار گرفتند. این مرحله با هدف تضمین کیفیت و اعتبار علمی منابع انجام شد که طی آن هیچ مقالهای حذف نشد. در مجموع، این فرایند جامع و دقیق غربالگری به انتخاب 156 مقاله از میان 212 منبع اولیه به شرح جدول 3 منجر شد. جزئیات کامل این مراحل، همراه با تحلیلهای عمیق و یافتههای حاصل از هر مرحله، بهتفصیل در بخش یافتهها آمده است.
جدول 3
نتایج انتخاب مقالههای نهایی
Table 3
Final Article Selection Results
|
معیار |
تعداد مقالههای فارسی |
تعداد مقالههای لاتین |
جمع کل |
|
تعداد کل مقالهها و منابع اولیه |
95 |
117 |
212 |
|
تعداد مقالههای پذیرفتهنشده بر اساس تکرای بودن |
7 |
12 |
19 |
|
تعداد مقالههای پذیرفتهنشده بر اساس عنوان پژوهش |
16 |
6 |
22 |
|
تعداد مقالههای پذیرفتهنشده بر اساس چکیدۀ پژوهش |
6 |
4 |
10 |
|
تعداد مقالههای پذیرفتهنشده بر اساس محتوای پژوهش |
3 |
2 |
5 |
|
تعداد مقالههای پذیرفتهنشده بر اساس کیفیت مقالههای |
0 |
0 |
0 |
|
تعداد مقالههای پذیرفتهشدۀ نهایی |
63 |
93 |
156 |
یافتهها
دراین مرحله، یافتهها نشان داد عوامل مؤثر بر شادی دانشجویی در چهار بُعد اصلی قابل طبقهبندی هستند. این ابعاد که در جداول 4 تا 7 به تفکیک ارائه شدهاند، عبارتاند از: بُعد درونی-فردی (جدول 4)، بُعد بیرونی-اجتماعی (جدول 5)، بُعد ساختاری-محیطی (جدول 6) و بُعد سلامت و سبک زندگی (جدول 7). در ستون عوامل مؤثر در هر یک از این جداول، اعداد داخل پرانتز تکرار هر مضمون را در منابع (فارسی|انگلیسی) مشخص میکند. این شیوه امکان مقایسۀ اهمیت نسبی هر عامل را در دو بستر پژوهشی فراهم میکند.
جدول 4
عوامل مؤثر بر شادی دانشجویان: بعد درونی- فردی
Table 4
Factors Influencing Student Happiness: Internal–Individual Dimension
|
تکرار مضامین |
منابع لاتین |
منابع فارسی |
عوامل مؤثر |
مقوله |
ابعاد |
|
تکرار مضامین فارسی = 48 تکرار مضامین انگلیسی = 58 تکرار مضامین کل = 106
|
Abdel-Khalek & Lester, 2010; Aboalshamat et al., 2018; Adriyati & Hatiningsih, 2019; Alarcón & Caycho Rodríguez, 2015; Alsukah & Basha, 2021; Bagheri & Gharehbaghi, 2019; Batik et al., 2017; Benada & Chowdhry, 2017; Byun & Kim, 2022; Cheng & Furnham, 2001; Cho, 2021; Choi & Cho, 2016; Cosmas et al., 2022; Daniel-González et al., 2023; Denny & Steiner, 2009; Doğan & Eryılmaz, 2014; Hatami & Shekarchizadeh, 2022; Hinojosa & Vela, 2019; Jun & Jo, 2016; Kasikci & Peker, 2022; Kausar, 2018; Khaledian et al., 2013; Kwon, 2019; Lee et al., 2015; Lee et al., 2019; Lower, 2014; Mahmoodi et al., 2019; Nemati & Maralani, 2016; Ramezani & Gholtash, 2015; Shawaqfeh & Almahaireh, 2019; Sheng & Zhu, 2019; Singh et al., 2017; Spangler & Palrecha, 2004; Tan et al., 2017; Tankamani & Shahidi, 2017; van Zyl & Dhurup, 2018; Wang & Bai, 2020; Yue et al., 2014 |
آتش افروز و همکاران، 1394؛ ابراهیمی و همکاران، 1392؛ ایران پور و همکاران، 1396؛ بیگلری و همکاران، 1398؛ حسن دوست و همکاران، 1395؛ حسن زارعی و همکاران، 1391؛ حمزه پورحقیقی و اسدی مجره، 1398؛ حیدریه زاده و رحیمی، 1401؛ خانزاده و همکاران، 1398؛ خنیفر و همکاران، 1391؛ دهقانی و امین پور، 1394؛ رستگاری و همکاران، 1396؛ رشید و همکاران، 1396؛ رضایی و سجادیان، 1394؛ رئیسی و همکاران، 1392؛ سجادیان و همکاران، 1396؛ سرگزی و دوستی مقدم، 1398؛ سلیمی و حیدری، 1392؛ شاملی و همکاران، 1399؛ عظیم زاده پارسی و همکاران، 1390؛ کاظمی مجد و همکاران، 1397؛ کرمی نوری و همکاران، 1381؛ کریمی و همکاران، 1401؛ کهولت و جوکار، 1389؛ محمودی و بریمانی، 1399؛ همتی، 1397 |
برونگرایی زیاد (۵|۴)، عزتنفس زیاد (۳|۵)، تابآوری زیاد (1|7)، سطح پایین روانرنجوری (۴|۲)، سپاسگزاری زیاد (۰|۶)، خودکارآمدی زیاد (۲|۳)، امیدواری زیاد (۳|۲)، هوش معنوی زیاد (۴|۱)، خوشبینی زیاد (۳|۱)، وظیفهشناسی زیاد (۲|۱)، منبع کنترل درونی (۲|۱)، ذهنآگاهی زیاد (۰|۳)، هوش هیجانی زیاد (۲|۰)، مسئولیتپذیری زیاد (۲|۰)، خوشایندی زیاد (۱|۱)، سرسختی ذهنی زیاد (۱|۱)، همدلی زیاد (۰|۲)، ثبات عاطفی زیاد (۱|۰)، مطلوبیت اجتماعی زیاد (۱|۰)، کمالگرایی سازگارانه (۱|۰)، گشودگی به تجربۀ زیاد (۰|۱)، خودپذیری زیاد (۰|۱)، ابتکار و ملاحظۀ زیاد (۰|۱)، بهبودگرایی زیاد (۰|۱)، استقلال زیاد (۰|۱)، گرایشات داخلی و خارجی مثبت (۰|۱)، فروتنی زیاد (۰|۱)، بازگشتپذیری زیاد (۰|۱)، خودتنظیمی زیاد (۰|۱)، خودکنترلی زیاد (۰|۱)، استقامت زیاد (۰|۱)، هوش اجتماعی زیاد (۰|۱)، خودرهبری زیاد (۰|۱)، بخشش زیاد (۰|۱)، سبک اسنادی مثبت (۰|۱)، جستوجوی حس و تحمل زیاد (۰|۱)، شایستگی زیاد (۰|۱)، توانایی حل مسئلۀ زیاد (۰|۱)، هویت اطلاعاتی، هنجاری و تعهدی قوی (۱|۰)، سبک هویت اطلاعاتی قوی (۱|۰)، نگرش مثبت به زمان (۱|۰)، چشمانداز زمانی مثبتگرا (۱|۰)، استقلال در تصمیمگیری زیاد (۱|۰)، هیجانخواهی و تجربههای جدید زیاد (۱|۰)، سطح پایین تفکرات غیرمنطقی (۱|۰)، ثبات هیجانی زیاد (۱|۰)، استحکام باورهای شادی (۱|۰)، سطح پایین سبک هویت گسیخته-اجتنابی (۱|۰) |
عوامل شخصیتی و روانشناختی |
بُعد درونی-فردی
|
|
تکرار مضامین فارسی = 9 تکرار مضامین انگلیسی = 13 تکرار مضامین کل = 22
|
Abdel-Khalek & Lester, 2010; Abdel-Khalek & Singh, 2019; Abdolkarimi et al., 2022; Achour et al., 2017; Babinčák & Parkanská, 2016; Cosmas et al., 2022; Deb et al., 2020; Hatami & Shekarchizadeh, 2022; Kumar et al., 2023; Sahraian et al., 2013 |
آتش افروز و همکاران، 1394؛ حمزه پورحقیقی و اسدی مجره، 1398؛ حیدری رفعت و عنایتی نوینفر، 1389؛ رجبی و همکاران، 1391؛ علوی، 1388؛ کاظمی مجد و همکاران، 1397؛ کاظمیان مقدم و همکاران، 1388؛ یزدخواستی و همکاران، 1394 |
نگرش مذهبی و دینی مثبت (3|2)، میزان زیاد مذهبیبودن و مذهبگرایی قوی (0|4)، معنویت و بهزیستی معنوی زیاد (1|3)، باورهای مذهبی عمیق و ایمان قوی (0|2)، انجام منظم رفتارهای دینی و مشارکت فعال در فعالیتهای مذهبی (1|1)، الگوی مقابلۀ دینی مثبت (1|0)، جهتگیری مذهبی درونی عمیق (1|0)، معناداری زیاد زندگی (1|0)، سلامت معنوی زیاد (0|1)، انجام منظم دعا/نیایش (1|0) |
عوامل معنوی و مذهبی |
|
|
تکرار مضامین فارسی = 9 تکرار مضامین انگلیسی = 12 تکرار مضامین کل = 20
|
Azizi et al., 2017; Barati et al., 2015; Denny & Steiner, 2009; Ibrahim, 2018; Jiang et al., 2022; Jung et al., 2017; Kamthan et al., 2019; Kitazawa et al., 2019; Lee et al., 2015; Mahmoodi et al., 2019; Moeini et al., 2018; Tuntiwarodom & Potipiti, 2008; Turan et al., 2023; Ulukan et al., 2020 |
تمنایی فر و همکاران، 1392؛ حسینی امیری و عباسی، 1397؛ خسروی و همکاران، 1389؛ کاظمی مجد و همکاران، 1397 |
جنسیت (6|8)، سن (۲|۴)، وضعیت تأهل (1|0) |
عوامل جمعیتشناختی |
جدول 5
عوامل مؤثر بر شادی دانشجویان: بعد بیرونی- اجتماعی
Table 5
Factors Influencing Student Happiness: External–Social Dimension
|
تکرار مضامین |
منابع لاتین |
منابع فارسی |
عوامل مؤثر |
مقوله |
ابعاد |
|
تکرار مضامین فارسی = 20 تکرار مضامین انگلیسی = 34 تکرار مضامین کل = 54
|
Abdel-Khalek & Lester, 2010; Azizi et al., 2017; Bum & Jeon, 2016; Cho, 2021; Deb et al., 2020; Doğan & Eryılmaz, 2014; Fountain et al., 2020; Hinojosa & Vela, 2019; Jiang et al., 2022; Jun & Jo, 2016; Jung et al., 2017; Kitazawa et al., 2019; Kumar et al., 2023; Lee, 2019; Lee & Padilla, 2016; Sharma, 2022; Tan et al., 2017; Tuntiwarodom & Potipiti, 2008; Wang & Bai, 2020; Yue et al., 2014 |
امیرمظاهری و فخاریان، 1395؛ بیات، 1396؛ پناهی و دهقانی، 1391؛ تمنایی فر و همکاران، 1392؛ حیدریه زاده و رحیمی، 1401؛ زارع زردینی و همکاران، 1401؛ عباس زاده و همکاران، 1392؛ علوی، 1389؛ فرزانفر، 1398؛ لاکانی و اکبری، 1400؛ مغنیزاده و همکاران، 1395؛ همتی، 1397 |
روابط اجتماعی مثبت و گسترده (3|3)، حمایت اجتماعی قوی (1|5)، خانوادۀ سالم و حمایتگر (1|5)، مشارکت اجتماعی فعال (3|1)، روابط مثبت با همسالان و دوستان (0|3)، روابط عاطفی مثبت (0|3)، سرمایۀ اجتماعی زیاد (2|0)، روابط مثبت با اساتید (0|2)، سبک دلبستگی ایمن (2|0)، جهتگیری گفتوشنود و همنوایی مثبت (1|0)، الگوهای ارتباطی سازندۀ خانواده (1|0)، عملکرد مطلوب خانواده (1|0)، اعتماد اجتماعی زیاد (2|0)، ارتباط اجتماعی مؤثر(1|0)، تنظیم شناختی هیجان مناسب (1|0)، کیفیت دوستی زیاد (0|1)، تعداد مناسب دوستان نزدیک (0|1)، احساس مهمبودن (0|1)، روابط سازگارانه (0|1)، صرف زمان کافی با دوستان (0|1)، مشارکت اجتماعی غیررسمی فعال (0|1)، تعداد مناسب دنبالکنندگان در شبکههای اجتماعی (0|1)، مهارتهای ارتباطی قوی (0|1)، سبکهای سازگارانۀ شوخی (0|1)، مهارتهای رهبری (0|1)، مهارتهای اجتماعی زیاد (0|1)، نگرش و رفتار اخلاقی مثبت (1|0)، سرمایۀ فرهنگی غنی (0|1) |
عوامل روابط و سرمایۀ اجتماعی
|
بُعد بیرونی-اجتماعی |
|
تکرار مضامین فارسی = 0 تکرار مضامین انگلیسی = 7 تکرار مضامین کل = 7
|
Abecia et al., 2014; Baltaci, 2019; Kaya et al., 2020; Nam et al., 2013; Shawaqfeh & Almahaireh, 2019; Sitticharoon et al., 2021 |
- |
بهرهمندی مناسب از فناوری (۰|۱)، استفادۀ متعادل از فناوری (۰|۱)، عدم اعتیاد به شبکههای اجتماعی (۰|۱)، عدم وابستگی شدید به گوشی هوشمند (۰|۱)، عدم اعتیاد به تلفن همراه (۰|۱)، عدم اعتیاد به اینترنت (۰|۱)، استفادۀ محدود از اینترنت غیرآموزشی (۰|۱) |
عوامل فناورانه و رسانهای |
جدول 6
ابعاد و عوامل مؤثر بر شادی دانشجویان: بُعد ساختاری-محیطی
Table 6
Factors Influencing Student Happiness: Structural–Environmental Dimension
|
تکرار مضامین |
منابع لاتین |
منابع فارسی |
عوامل مؤثر |
مقوله |
ابعاد |
|
تکرار مضامین فارسی = 17 تکرار مضامین انگلیسی = 41 تکرار مضامین کل = 58
|
Abdolkarimi et al., 2022; Alhuthil et al., 2022; Batik et al., 2017; Barati et al., 2015; Binnawas et al., 2019; Byun & Kim, 2022; Choi & Cho, 2016; Ibrahim, 2018; Jiang et al., 2022; Jun & Jo, 2016; Jung et al., 2017; Laosum, 2023; Lee et al., 2015; Mahmoodi et al., 2019; Sitticharoon et al., 2021 |
پناهی و دهقانی، 1391؛ جویباری و همکاران، 1395؛ حسینی امیری و عباسی، 1397؛ حیدری رفعت و عنایتی نوینفر، 1389؛ خسروی و همکاران، 1389؛ سحاقی، 1397؛ سرگزی و دوستی مقدم، 1398؛ علوی، 1388؛ علوی، 1389؛ کرمی نوری و همکاران، 1381؛ همتی، 1397 |
رشتۀ تحصیلی مناسب (4|1)، عملکرد تحصیلی عالی (1|4)، رضایت زیاد از رشتۀ تحصیلی (1|4)، سال تحصیلی مناسب (0|4)، علاقۀ زیاد به رشتۀ تحصیلی (1|3)، انگیزۀ زیاد برای تحصیل (2|1)، مقطع تحصیلی مطلوب (2|0)، رضایت کامل از محتوای درسی (0|2)، درک عمیق محتوای درسی (0|2)، کیفیت زیاد تدریس اساتید (0|2)، رضایت کامل از جزوات درسی (0|2)، حضور منظم در کلاس (0|2)، نمرات بالای درسی و معدل عالی (0|2)، رضایت کامل از نتایج یادگیری (0|2)، استرس تحصیلی کم (0|2)، تحصیلات علاقهمندانه (1|0)، انجام مستمر رفتارهای علمی (1|0)، محیطهای شاد علمی در دانشگاه (1|0)، سبک رهبری مناسب (1|0)، نگرش و رفتار علمی مثبت (1|0)، محیط تحصیلی مطلوب (0|1)، روابط خوب با همکلاسیها (0|1)، خودکارآمدی زیاد در تصمیمگیری شغلی (0|1)، رضایت کامل از مؤسسۀ آموزشی (0|1)، کیفیت عالی خدمات آموزش عالی (0|1)، درگیری فعال در تحصیل (0|1)، رضایت زیاد از محیط یادگیری (0|1)، اضطراب کم یادگیری (0|1)، حضور بهموقع در کلاس درس (1|0) |
عوامل تحصیلی و آموزشی |
بُعد ساختاری-محیطی |
|
تکرار مضامین فارسی = 9 تکرار مضامین انگلیسی = 17 تکرار مضامین کل = 26
|
Abdolkarimi et al., 2022; Alhuthil et al., 2022; Andrews, 2023; Azizi et al., 2017; Fountain et al., 2020; Jung et al., 2017; Kaya, 2016; Kaya et al., 2020; Lee et al., 2015; Lesani et al., 2016; Peltzer et al., 2017; Sharma, 2022; Tuntiwarodom & Potipiti, 2008; Wang & Bai, 2020; Zheng & Yao, 2017 |
پناهی و دهقانی، 1391؛ خسروی و همکاران، 1389؛ عباس زاده و همکاران، 1392؛ علیزاده اقدم و همکاران، 1393؛ کارشکی و همکاران، 1391؛ کرمی نوری و همکاران، 1381؛ همتی، 1397 |
وضعیت اجتماعی-اقتصادی مطلوب (1|4)، درآمد خانوار مناسب (0|3)، درآمد کافی (1|2)، وضعیت اقتصادی مطلوب (1|0)، ارضای نیازهای مادی (1|0)، موفقیت مالی (1|0)، سرمایۀ اقتصادی کافی (1|0)، امید به آیندۀ شغلی (1|0)، احساس امنیت زیاد (مالی، شغلی، عاطفی) (1|0)، عوامل اجتماعی-اقتصادی مساعد (0|1)، فرصتهای شغلی مناسب در رشتۀ مدنظر (0|1)، استقلال مالی (0|1)، ثروت و موقعیت اجتماعی مطلوب (0|1)، سطح رفاه بالا (0|1)، اعتماد به آیندۀ شغلی (0|1)، تحقق ارزشهای ذاتی (0|1)، سازگاری و خوشبینی شغلی زیاد (0|1)، فرصتهای شغلی و پیشرفت حرفهای مناسب (1|0) |
عوامل اقتصادی و شغلی |
|
|
تکرار مضامین فارسی = 7 تکرار مضامین انگلیسی = 5 تکرار مضامین کل = 12
|
Chan et al., 2005; Ibrahim, 2018; Mangeloja & Hirvonen, 2007; |
سموعی و همکاران، 1390؛ کاظمی مجد و همکاران، 1397؛ کریمی و همکاران، 1401 |
محیط مناسب دانشگاهی (3|2)، محل سکونت مطلوب (1|1)، فضای زیبا و مناسب خوابگاه (1|0)، جو اخلاقی مثبت (1|0)، رضایت زیاد از محیط دانشگاه (0|1)، امکانات کافی دانشگاه (0|1)، محیط زندگی مناسب (1|0) |
عوامل محیطی و سکونتی |
جدول 7
عوامل مؤثر بر شادی دانشجویان: بعد سلامت و سبک زندگی
Table 7
Factors Influencing Student Happiness: Health and Lifestyle Dimension
|
تکرار مضامین |
منابع لاتین |
منابع فارسی |
عوامل مؤثر |
مقوله |
ابعاد |
|
تکرار مضامین فارسی = 13 تکرار مضامین انگلیسی = 29 تکرار مضامین کل = 42 |
Abdel-Khalek & Lester, 2010; Alemdag et al., 2016; Bagheri & Gharehbaghi, 2019; Chan et al., 2005; Choi & Cho, 2016; Fountain et al., 2020; Kamthan et al., 2019; Kaya, 2016; Kitazawa et al., 2019; Kumar et al., 2023; Jiang et al., 2021; Jiang et al., 2022; Jung et al., 2017; Lesani et al., 2016; Liu & Da, 2023; Mangeloja & Hirvonen, 2007; Naghibzadeh, 2022; Peltzer et al., 2017; Sitticharoon et al., 2021; Sharma, 2022;Ulukan et al., 2020 |
حمزه پورحقیقی و اسدی مجره، 1398؛ سموعی و همکاران، 1390؛ صمدی و امیرداور، 1399؛ طاهریان و همکاران، 1393؛ علوی، 1388؛ علوی، 1389 |
فعالیت جسمانی منظم (۱|۶)، استفادۀ معقول از وقت آزاد (۱|۴)، سبک زندگی سالم (۰|۲)، مشارکت در فعالیتهای فراغتی (۰|۲)، پرهیز از مصرف مواد مخدر و الکل (۰|۲)، کیفیت مناسب خواب (۰|۱)، مدیریت زمان مؤثر (۰|۱)، ورزشکردن (۱|۰)، تماشای متعادل تلویزیون و فیلم (۱|۰)، پیادهروی منظم (۱|۰)، استفادۀ معقول از کامپیوتر و اینترنت (۱|۰)، انجام فعالیتهای هنری (۱|۰)، مشارکت در فعالیتهای فوقبرنامه (۱|۱)، حضور متعادل در شبکههای اجتماعی مجازی (۱|۰)، شاخص تودۀ بدنی مناسب (۰|۱)، آمادگی جسمانی مطلوب (۱|۰)، رفتار پایدار و مسئولانه (۰|۱)، زمان کافی برای مطالعه (۰|۱)، اختصاص وقت برای بهبود شخصی (۰|۱)، مطالعۀ منظم کتاب (۰|۱)، استفادۀ متعادل از تلفن همراه (۰|۱)، مصرف منظم وعدههای غذایی (۰|۱)، مدیریت برنامۀ روزانه (۰|۱)، تنظیم اهداف آینده (۰|۱)، آزادی ادراکشده در اوقات فراغت (۰|۱)، نگرش و رفتار مثبت هنری (۱|۰)، استفاده از راهبرد مقابلۀ مسألهمدار (۱|۰)، پرهیز از راهبرد مقابلۀ هیجانمدار (۱|۰)
|
عوامل سبک زندگی و مقابلهای |
بُعد سلامت و سبک زندگی |
|
تکرار مضامین فارسی کل = 14 تکرار مضامین انگلیسی کل = 35 تکرار مضامین کل = 49
|
Abdel-Khalek & Lester, 2010; Abdel-Khalek & Singh, 2019; Abecia et al., 2014; Aboalshamat et al., 2018; Adriyati & Hatiningsih, 2019; Bum & Jeon, 2016; Cho, 2021; Demirbatir, 2015; Hinojosa & Vela, 2019; Kumar et al., 2023; Jiang et al., 2022; Jung et al., 2017; Lee, 2019; Lee et al., 2015; Lee et al., 2019; Lesani et al., 2016; Mahmoodi et al., 2019; Nam et al., 2013; Nemati & Maralani, 2016; Rodowicz et al., 2020; Sharma, 2022; Shawaqfeh & Almahaireh, 2019; Singh et al., 2017; Wang & Bai, 2020 |
ایران پور و همکاران، 1396؛ تمنایی فر و همکاران، 1392؛ خنیفر و همکاران، 1391؛ رضایی و سجادیان، 1394؛ فرخی و سبزی، 1394؛ فرزانفر، 1398؛ کرمی نوری و همکاران، 1381؛ کریمی و همکاران، 1401 |
سلامت روانی زیاد (۴|۴)، رضایت زیاد از زندگی (۱|۵)، سلامت جسمانی مطلوب (۱|۴)، کاهش استرس (۱|۴)، سلامت بهزیستی روانی مناسب (۱|۲)، سلامت عمومی خوب (۱|2)، بهزیستی روانشناختی مطلوب (۰|۲)، رواننمایشگری با محتوای معنوی مثبت (۱|۰)، داشتن اهداف معنادار در زندگی (۱|۰)، استقلال عاطفی زیاد (۱|۰)، ارضای مناسب نیازهای روانشناختی (۱|۰)، شادی ذهنی زیاد (۰|۱)، لذتبردن از لحظۀ حال (۰|۱)، پیگیری فعال اهداف شخصی (۰|۱)، جهتگیری مثبت به آینده (۰|۱)، رضایت زیاد از ظاهر (۰|۱)، حضور معنای قوی در زندگی (۰|۱)، عشق زیاد به زندگی (۰|۱)، احساسات مثبت فراوان (۰|۱)، بهزیستی ذهنی زیاد (۰|۱)، کاهش افکار منفی (۰|۱)، کاهش رویدادهای تروماتیک (۰|۱)، کاهش افکار خودکشی (۰|۱)، استرس مثبت سازنده (۰|۱)، کیفیت زندگی زیاد (۱|۰) |
عوامل سلامت و بهزیستی |
جدول 8 عوامل را بر اساس تکرار مضامین کل(ترکیب مطالعات فارسی و لاتین)، تکرار مضامین در مطالعات لاتین و تکرار مضامین در مطالعات فارسی رتبهبندی کردهاند. هر جدول شامل چهار ستون است: تکرار مضامین، مقوله، بعد و رتبه اهمیت. این جداول نه تنها اهمیت نسبی هر عامل را نشان میدهند، بلکه امکان مقایسه بین یافتههای مطالعات فارسی و لاتین را نیز فراهم میکنند، که میتواند تفاوتهای فرهنگی در عوامل موثر بر شادی دانشجویان را آشکار سازد.
جدول 8
رتبهبندی عوامل مؤثر بر شادی دانشجویان بر اساس تکرار کل، مقالههای لاتین و فارسی
Table 8
Ranking of Factors Influencing Student Happiness Based on Total Frequency in English and Persian Articles
|
رتبه |
مقوله |
بُعد |
کل (تکرار) |
لاتین (تکرار) |
فارسی (تکرار) |
|
1 |
عوامل شخصیتی و روانشناختی |
بُعد درونی–فردی |
۱۰۶ |
۵۸ |
۴۸ |
|
2 |
عوامل تحصیلی و آموزشی |
بُعد ساختاری–محیطی |
۵۸ |
۴۱ |
۱۷ |
|
3 |
روابط و سرمایۀ اجتماعی |
بُعد بیرونی–اجتماعی |
۵۴ |
۳۴ |
۲۰ |
|
4 |
عوامل سلامت و بهزیستی |
بُعد سلامت و سبک زندگی |
۴۹ |
۳۵ |
۱۴ |
|
5 |
عوامل سبک زندگی و مقابلهای |
بُعد سلامت و سبک زندگی |
۴۲ |
۲۹ |
۱۳ |
|
6 |
عوامل اقتصادی و شغلی |
بُعد ساختاری–محیطی |
۲۶ |
۱۷ |
۹ |
|
7 |
عوامل معنوی و مذهبی |
بُعد درونی–فردی |
۲۲ |
۱۳ |
۹ |
|
8 |
عوامل جمعیتشناختی |
بُعد درونی–فردی |
۲۰ |
۱۲ |
۹ |
|
9 |
عوامل محیطی و سکونتی |
بُعد ساختاری–محیطی |
۱۲ |
۵ |
۷ |
|
10 |
عوامل فناورانه و رسانهای |
بُعد بیرونی–اجتماعی |
۷ |
۷ |
۰ |
بررسی جدول 8 نشان داد در هر سه رتبهبندی (تکرار مضامین کل، فارسی و لاتین)، عوامل شخصیتی و روانشناختی بیشترین تکرار مضامین را دارند. در رتبهبندی تکرار مضامین کل، پس از آن عوامل تحصیلی و آموزشی و روابط و سرمایۀ اجتماعی قرار دارند. در مطالعات فارسی، روابط و سرمایۀ اجتماعی در رتبۀ دوم و سپس عوامل تحصیلی و آموزشی قرار گرفتهاند، در حالی که در مطالعات لاتین، عوامل تحصیلی و آموزشی رتبۀ دوم و عوامل سلامت و بهزیستی رتبۀ سوم را به خود اختصاص دادهاند. تفاوت جالب توجه دیگر در عوامل فناورانه و رسانهای است که در مطالعات لاتین 7 مورد تکرار مضامین داشته، اما در مطالعات فارسی هیچ موردی ثبت نشده است. عوامل معنوی و مذهبی و عوامل اقتصادی و شغلی در مطالعات فارسی و لاتین تقریباً رتبهای یکسان دارند. این تفاوتها ممکن است نشاندهندۀ تأکیدهای متفاوت در مطالعات فارسی و لاتین و همچنین اهمیت نسبی عوامل مختلف در شادکامی دانشجویان باشد.
به منظور تضمین کیفیت نتایج، از دو روش استفاده شد. نخست، برای سنجش پایایی فرایند کدگذاری، دو ارزیاب مستقل مقالهها را طبقهبندی کردند و ضریب توافق کاپای کوهن 76/0 به دست آمد که نشاندهندۀ توافق قابل قبول است. دوم، به منظور اعتبارسنجی، الگوی مفهومی نهایی، ابعاد و مقولههای استخراجشده توسط سه تن ازخبرگان بازبینی شدند و بر اساس نظرات اصلاحی ایشان، چارچوب نهایی تدوین شد.
در گام نهایی، نتایج برگرفته از پژوهشهای کیفی و کمّی یکپارچه شد و بر اساس آن مؤلفههای مؤثر بر شادی دانشجویان در شکل 1 به تصویر کشیده شدهاند. این شکل علاوه بر ارائۀ چکیدهای از یافتههای پژوهش، چارچوبی مفهومی برای شناخت بهتر عوامل تأثیرگذار بر شادی دانشجویان عرضه میکند.
شکل ۱
الگوی ابعاد و عوامل مؤثر بر شادی دانشجویان در دانشگاه: چهارچوبی مفهومی برای شناخت بهتر عوامل تأثیرگذار بر شادی
Figure 1
Dimensions and Factors Influencing Student Happiness in University: A Conceptual Framework for Better Understanding of Influencing Factors
بحث
یافتههای این پژوهش نشان داد شادی دانشجویی تحت تأثیر چهار بُعد اصلی قرار دارد. بعُد اول، درونی-فردی، شامل سه مقوله است: عوامل شخصیتی و روانشناختی (مانند کمالگرایی، عزتنفس، خودکارآمدی و خوشبینی)، عوامل معنوی و مذهبی (مانند نگرش دینی، بهزیستی معنوی و الگوی مقابلۀ دینی مثبت)، و عوامل جمعیتشناختی (شامل جنسیت، سن و وضعیت تأهل). بُعد دوم، بیرونی-اجتماعی، دو مقوله را در بر میگیرد: عوامل روابط و سرمایۀ اجتماعی (مانند حمایت اجتماعی، مهارتهای ارتباطی، و سرمایۀ اجتماعی) و عوامل فناورانه و رسانهای (مانند بهزیستی فناوری و استفاده از فناوری). بُعد سوم، ساختاری-محیطی، شامل سه مقوله است: عوامل تحصیلی و آموزشی (مانند رضایت از رشتۀ تحصیلی، موفقیت تحصیلی و کیفیت خدمات آموزش عالی)، عوامل اقتصادی و شغلی (مانند وضعیت اقتصادی، امید به آیندۀ شغلی و فرصتهای شغلی)، و عوامل محیطی و سکونتی (شامل محل سکونت، رضایت از محیط دانشگاه و امکانات دانشگاه). بُعد چهارم، سلامت و سبک زندگی، دو مقوله را شامل میشود: عوامل سبک زندگی و مقابلهای (مانند ورزش، فعالیت جسمانی و مدیریت زمان) و عوامل سلامت و بهزیستی (مانند سلامت روان، بهزیستی روانی و کیفیت زندگی).
با توجه به دادههای ارائهشده در جدول 8 و مقایسۀ آنها با یافتههای مطالعات بینالمللی، میتوان تحلیلی جامع و عمیق از عوامل مؤثر بر شادکامی دانشجویان ارائه داد. نکتۀ جالب توجه، همگرایی قابل ملاحظه در اهمیت محوری عوامل شخصیتی و روانشناختی است که هم در مطالعات فارسی و هم در مطالعات لاتین در رتبۀ نخست قرار گرفته است. این یافته با نتایج پژوهش یانگ و همکاران (Yang et al., 2023) همراستاست. این یافتۀ کلیدی با مبانی نظریۀ تعیینکنندگی خود نیز همخوانی دارد که بر نیازهای بنیادین روانشناختی برای بهزیستی تأکید میکند. عواملی مانند خودکارآمدی زیاد، عزتنفس و منبع کنترل درونی که در بُعد درونی-فردی شناسایی شدند، مستقیماً به نیاز شایستگی و خودمختاری پاسخ میدهند. به همین ترتیب، جایگاه برجستۀ روابط و سرمایۀ اجتماعی در مطالعات فارسی مؤید بُعد ارتباط در همین نظریه است که نشان داد در بستر فرهنگی جمعگرای ایران، تأمین این نیاز نقشی پررنگتر در شادکامی ایفا میکند. این تحلیل نظری به ما کمک میکند تا درک کنیم چرا این عوامل صرفاً یک لیست پراکنده نیستند، بلکه در ساختارهای بنیادین روانشناختی انسان ریشه دارند.
یکی از تفاوتهای جالب توجه، جایگاه برجستۀ «روابط و سرمایۀ اجتماعی» در مطالعات فارسی (رتبۀ دوم) در مقایسه با مطالعات لاتین (رتبۀ چهارم) است. این یافته نشاندهندۀ اهمیت بیشتر پیوندهای اجتماعی و شبکههای ارتباطی در فرهنگ ایرانی است که با ویژگیهای جمعگرایانۀ جامعۀ ایرانی همخوانی دارد. این یافته با مطالعۀ فقیهی و همکاران (1389) و چکرابورتی و همکاران (Chakraborty et al., 2019) هماهنگی دارد . این پژوهش همچنین با مطالعۀ متاآنالیز تان و خاینگ (Than & Khaing, 2020) در رابطه با اهمیت توجه به ابعاد مختلف در بررسی شادکامی و رضایت دانشجویان همخوانی دارد و اهمیت توجه به ابعاد مختلف در بررسی شادکامی و رضایت دانشجویان را تأیید میکند. این یافته با نتایج مطالعۀ یانگ و همکاران (Yang et al., 2023) همسو است که بر نقش مهم راهبردهای مقابلهای در سلامت روان و شادی دانشجویان تأکید کردهاند.
در این میان، برخی از عوامل مؤثر بر شادکامی دانشجویان که در این پژوهش شناسایی شدهاند، کمتر در مطالعات پیشین مورد توجه قرار گرفتهاند و به باید گفت رویکرد تطبیقی به بررسی مقولۀ شادی دانشجویی چارچوبی نوآورانه است که این پژوهش بر آن تاکید دارد و بر این اساس و در مجموع، مقایسۀ یافتههای این پژوهش با نتایج مطالعات بینالمللی نشان داد عوامل مؤثر بر شادی و رضایت دانشجویان در سطح جهانی دارای وجوه مشترک جالب توجهی هستند؛ از این رو، لازم است به تمامی ابعاد و مقولههای یادشده توجه شود که این امر مستلزم همکاری بین بخشهای مختلف دانشگاه، از جمله مراکز مشاوره، معاونتهای فرهنگی و دانشجویی و گروههای آموزشی است. از سوی دیگر، شناخت دقیق فرهنگ محیطی که متأثر از مؤلفههای اسلامی و ایرانی است و توجه به تفاوتهای فردی دانشجویان و ارائۀ راهکارهای متناسب با نیازهای آنها در هر یک از ابعاد چهارگانه میتواند در افزایش اثربخشی برنامههای مرتبط با شادی دانشجویی مؤثر باشد.
این پژوهش با وجود تلاش برای جامعیت، با محدودیتهایی نیز همراه بود. نخست، این مطالعه فقط بر اساس مقالههای علمی منتشرشده انجام شده و ممکن است نتایج پژوهشهای منتشرنشده یا گزارشهای داخلدستگاهی را در بر نگیرد. دوم، تفاوتهای فرهنگی ظریف در مفهوم شادی دانشجوی ایرانی ممکن است در فرایند ترکیب مطالعات گوناگون به طور کامل منعکس نشده باشد. بنابراین، در تعمیم نتایج به تمامی جوامع باید احتیاط کرد. در عین حال، شاید مهمترین محدودیت پژوهشهایی از این دست محافظهکاری دستگاههای مرتبط در بیان واقعیتها و آمارهای واقعی است که در حین اجرا مشاهده میشود؛ از این رو، پیشنهاد میشود فرایندی برای الزام ثبت رسمی آمارهای مرتبط با وضعیت مؤلفههای مرتبط با شاخصهای روانشناختی دانشجویان از جمله اقدام به خودکشی یا اعتیاد با رعایت اصل محرمانگی شخصی اتخاذ کرد.
بر اساس یافتههای پژوهش، پیشنهاد میشود با در نظر گرفتن اثربخشی و صرفۀ اقتصادی تلنگرهای رفتاری، مراکز مشاورۀ دانشگاهها رویکردی ترکیبی شامل مداخلات رفتاری سنتی و تلنگرهای رفتاری را طراحی و اجرا کنند. این رویکرد میتواند شامل تمرینات روانشناسی مثبتنگر، کارگاههای بهبود عزتنفس و خوشبینی، همراه با تلنگرهایی مانند پیامهای انگیزشی روزانه، پوسترهای الهامبخش و اپلیکیشنهای موبایل با تمرینات کوتاه روزانه باشد. هدف این رویکرد ایجاد تغییرات مؤثر در رفتار و نگرش دانشجویان با تمرکز بر عوامل شخصیتی و روانشناختی است که میتواند اثربخشی برنامههای ارتقای شادی را افزایش دهد. در عین حال، لازم است ایجاد فضاهای اجتماعی تعاملی، توسعۀ برنامههای آموزشی مهارتهای زندگی، ایجاد سیستم منتورینگ دانشجویی، بهبود محیط فیزیکی دانشگاهها، توسعۀ برنامههای کارآفرینی و اشتغالزایی، ایجاد پلتفرمهای دیجیتال برای حمایت روانی، تقویت برنامههای معنوی و ایجاد سیستم انگیزشی برای مشارکت در فعالیتهای شادیآفرین مورد توجه سیاستگذاران حوزۀ خدمات دانشجویی قرار گیرد. همچنین، انجام مطالعات طولی برای بررسی تغییرات شادی دانشجویان در طول دورۀ تحصیل و عوامل مؤثر بر این تغییرات میتواند بینشی ارزشمند ارائه دهد. همچنین، طراحی و ارزیابی اثربخشی برنامههای مداخلهای مبتنی بر یافتههای این فراترکیب برای افزایش شادی دانشجویان گامی مهم در راستای کاربردیکردن این یافتهها خواهد بود. بررسی دقیقتر تأثیر فناوریهای نوین آموزشی و شبکههای اجتماعی بر شادی دانشجویان، با توجه به تغییرات سریع در این حوزه، ضروری به نظر میرسد. این مطالعات میتواند مکملی خوب برای یافتههای کمّی این فراترکیب باشد و به ارائۀ راهکارهای مؤثرتر برای ارتقای شادی دانشجویان منجر شود.
سپاسگزاری
از تمامی اساتید محترم و دانشجویان مقطع کارشناسیارشد که در پیشنهاد انتخاب بانکهای اطلاعاتی و طبقهبندی مقالههای مورد مطالعه به انجام این پژوهش مساعدت کردهاند، تشکر و قدردانی میشود. این پژوهش هیچگونه کمک مالی دریافت نکرده است.
[1] Self-Determination Theory