Document Type : Research Paper
Authors
1 M.A. Student in Clinical Psychology, Islamic Azad University, Isfahan (Khorasgan) Branch, Isfahan, Iran
2 Assistant professor, Faculty Member, Islamic Azad University, Isfahan (Khorasgan) Branch, Isfahan, Iran
Abstract
Keywords
جامعۀ دانشجویی، به عنوان یکی از جمعیتهای کلیدی در ساختار آیندۀ جوامع، با چالشهای تحولی، هیجانی و اجتماعی مواجه است که آثار آن ممکن است فراتر از دورۀ تحصیل تداوم یابد. دانشجویان به مثابۀ نیروی متخصص و عامل پیشبرندۀ توسعه در ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی محسوب میشوند و توجه به سلامت روان و بهزیستی آنان تأثیری مستقیم بر مسیر پیشرفت جوامع دارد (Liao et al., 2025). از سوی دیگر، دوران دانشجویی مرحلهای مملو از تحولات اساسی در زندگی فردی است که با فاصلهگیری از محیط خانوادگی، مواجهه با فشارهای تحصیلی و اجتماعی و شکلگیری هویتی مستقل همراه میشود (تحسیری و همکاران، 1404). در این میان، شادکامی ذهنی[1] به عنوان یکی از شاخصهای محوری بهزیستی روانشناختی، نقشی تعیینکننده در سازگاری دانشجویان با این تحولات ایفا میکند و میتواند بر عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی و سلامت روان آنان اثرگذار باشد (Pan et al., 2025)؛ از این رو، بررسی شادکامی ذهنی در جامعۀ دانشجویی نه فقط بیانگر وضعیت روانشناختی آنان، بلکه بازتابی از کیفیت سرمایۀ انسانی آیندۀ جامعه است.
شادکامی ذهنی به ارزیابی کلی فرد از کیفیت زندگی خود اشاره دارد و بازتابی از احساس و قضاوت فرد دربارۀ میزان لذت، رضایت و خرسندی از زندگی خویش است. این سازۀ روانشناختی شامل دو مؤلفۀ اصلی است: بُعد شناختی که به رضایت از زندگی مربوط میشود و بُعد هیجانی که تعادل میان تجربۀ هیجانهای مثبت و منفی را در بر میگیرد (Diener, 1984; OECD, 2025). پژوهشها نشان میدهند افرادی که از سطوحی بالاتر از شادکامی ذهنی برخوردار هستند، در مواجهه با استرسها و رویدادهای آسیبزا تابآوری بیشتری از خود نشان میدهند، از راهبردهای مقابلهای مؤثرتر بهره میگیرند و در برابر درد و رنج جسمی تحملپذیرتر هستند. افزون بر این، یافتههای مطالعات اخیر حاکی از آن است که شادکامی ذهنی بالاتر با تنظیم هیجانی کارآمدتر و افزایش پذیرش تجربههای ناخوشایند همراه است (Ong et al., 2024). بر اساس آنچه گفته شد، شناسایی عوامل مؤثر بر شادکامی ذهنی میتواند اهمیتی بسزا در سلامت روان و بهزیستی روانشناختی افراد داشته باشد. پژوهشهای اخیر نشان دادهاند یکی از عوامل مؤثر بر شادکامی ذهنی، باورهای لذتجویی[2] است (Choi et al., 2025; Gladstone et al., 2024; van Halem et al., 2024). باورهای لذتجویی، نگرشها و باورهای فرد دربارۀ اهمیت تجربۀ لذت، هیجانات مثبت و اجتناب از ناراحتی است که انتخابها و رفتارهای او را برای افزایش رضایت و خوشایندی روزمره هدایت میکند (Huta & Ryan., 2010; van Halem et al., 2024).
پژوهشها نشان دادهاند باورهای لذتجویی، به عنوان یکی از سازههای محوری روانشناسی مثبت، نه فقط باعث افزایش شادکامی ذهنی میشوند، بلکه نقشی تعیینکننده در ارتقای کیفیت زندگی افراد نیز ایفا میکنند (van Halem et al., 2024). علاوه بر این، شواهد پژوهشی نشان میدهد افراد با باورهای قویتر به تجربۀ لذت، سطوحی بالاتر از رضایت از زندگی و هیجانات مثبت را گزارش میکنند و انعطافپذیری بیشتری در مواجهه با فشارها و استرسها دارند (Gladstone et al., 2024).
با این حال، تجربۀ لذت صرفاً از طریق هیجانات مثبت کوتاهمدت نمیتواند شادکامی ذهنی پایدار و رضایت عمیق زندگی را تضمین کند (Abo Shereda et al., 2025). دستیابی به رضایت و هدفمندی طولانیمدت نیازمند حضور معنا و جهتگیریهای ارزشمند زندگی است (Bi & Wong, 2025). معنا در زندگی[3]، به عنوان شاخصی از هدفمندی و تجربۀ زندگی معنادار، ظرفیت فرد را برای همسوسازی لذتهای کوتاهمدت با اهداف و ارزشهای بلندمدت افزایش میدهد (Uzun & Arslan, 2025) و به این ترتیب، اثر باورهای لذتجویی بر شادکامی ذهنی را تقویت یا تعدیل میکند (Choi et al., 2025).
معنا در زندگی به عنوان یکی از مؤلفههای بنیادین بهزیستی روانشناختی، نقشی اساسی در سلامت روان، رضایت پایدار از زندگی و تجربۀ شادکامی عمیق ایفا میکند (Baykal et al., 2026). پژوهشها نشان دادهاند ادراک معنا با سطوح پایینتر افسردگی و اضطراب، تنظیم هیجانی کارآمدتر، امیدواری بیشتر و عملکرد روانشناختی مطلوبتر همراه است و افراد برخوردار از زندگی معنادار، توانایی بیشتری برای مواجهۀ سازگارانه با چالشها و فشارهای زندگی دارند (Steger, 2012). در واقع، معنا در زندگی با فراهمسازی چارچوبی منسجم برای تفسیر تجربهها، به افراد کمک میکند تا رنجها و ناکامیها را در بستر اهداف و ارزشهای شخصی معنا کنند و از این طریق، ثبات هیجانی، شادکامی و رضایت از زندگی درازمدتتری را تجربه کنند (Uzun & Arslan, 2025).
اما آنچه در پژوهشهای قبلی به آن کمتر توجه شده، بررسی مکانیسمهای میانجی در این روابط است. در این پژوهش، تابآوری[4] به عنوان نقش میانجی در رابطۀ بین باورهای لذتجویی و معنا در زندگی با شادکامی ذهنی در دانشجویان را بررسی میکنیم. بر اساس رویکرد فرایندی، تابآوری به عنوان مجموعهای از فرایندهای سازگارانه تعریف میشود که به فرد امکان میدهد، با وجود مواجهه با عوامل خطر، فشارهای مزمن و موقعیتهای تنشزا، تعادل روانشناختی و کارکردی خود را حفظ یا پس از اختلال، آن را بازیابی کند (Rutter, 1987)؛ بنابراین، تابآوری سازهای پویا، زمینهمند و چندبُعدی است که در بستر تعامل مستمر میان منابع فردی، تنظیم هیجانی، نظامهای معنایی و حمایتهای اجتماعی شکل میگیرد و نه صرفاً در نتیجۀ برخورداری از صفات شخصیتی پایدار (Heinz et al., 2025). شواهد پژوهشی نشان میدهد افرادی که از سطوحی بالاتر از تابآوری برخوردار هستند، توانایی بیشتری در تنظیم هیجان، مدیریت استرس و تعادل ذهنی دارند و در نتیجه، سطوحی بالاتر از رضایت از زندگی را تجربه میکنند. در عین حال، اهمیت رسیدگی به شادکامی ذهنی و سازوکارهای مؤثر بر آن زمانی برجستهتر میشود که شیوع زیاد افسردگی و پیامدهای گستردۀ آن بر عملکرد تحصیلی، روابط بینفردی، سلامت جسمانی و کیفیت زندگی دانشجویان در نظر گرفته شود (Baykal et al., 2026). افسردگی با تضعیف هیجانات مثبت (Seligman et al., 2005)، کاهش معنا و هدفمندی و افت منابع روانشناختی سازگارانه، نه فقط تجربۀ بهزیستی را مختل میکند، بلکه مسیر رشد فردی و اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد (Yıldırım et al., 2025). از این نظر، تمرکز صرف بر کاهش نشانههای آسیبشناختی کافی نیست و توجه همزمان به تقویت شادکامی ذهنی و عوامل ارتقادهندۀ آن، رویکردی پیشگیرانه و ارتقای در سلامت روان محسوب میشود؛ از این رو، شناسایی متغیرهایی همچون باورهای لذتجویی، معنا در زندگی و تابآوری و تبیین روابط ساختاری میان آنها میتواند مبنای نظری و تجربی ارزشمندی برای طراحی مداخلات روانشناختی فراهم آورد که هدف آنها نه فقط کاهش رنج روانی، بلکه افزایش سازگاری، کارکرد بهینه و کیفیت پایدار زندگی در جمعیت دانشجویی است. در این زمینه، به نظر میرسد تقویت باورهای لذتجویی و معنا در زندگی، از طریق افزایش تابآوری، میتواند به بهبود شادکامی ذهنی دانشجویان منجر شود؛ بنابراین، همانطور که در شکل 1 مشخص است، این پژوهش به این پرسش پاسخ میدهد که آیا تابآوری در رابطۀ بین باورهای لذتجویی و معنای زندگی با شادکامی ذهنی در دانشجویان نقش میانجی دارد. شکل 1 مدل پیشنهادی این پژوهش را در رابطه با مباحث مطرحشده نشان میدهد.
شکل 1
مدل پیشنهادی پژوهش
Figure 1
Proposed Research Model
روش
روش پژوهش، جامعۀ آماری و نمونه: پژوهش حاضر یک پژوهش توصیفی از نوع همبستگی بر اساس الگوی معادلات ساختاری است. جامعۀ آماری این پژوهش را کلیۀ دانشجویان دانشگاه آزاد اصفهان تشکیل داده است که در نیمسال اول سال تحصیلی 1403-1404 مشغول به تحصیل بودهاند. به منظور تعیین حجم نمونه و با توجه به ماهیت همبستگی پژوهش، از فرمول پیشنهادی تاباچنیک و همکاران استفاده شد (Tabachnick et al., 2019).[5] بر این اساس، تعداد 520 پرسشنامه میان اعضای نمونه به شیوۀ در دسترس توزیع شد که به دلیل مخدوشبودن 25 عدد از پرسشنامهها، تعداد 495 پرسشنامه قابل تجزیهوتحلیل بود. از میان شرکتکنندگان، ۶۵/۵۵ درصد زن و ۴۴/۴۴ درصد مرد بودند. همچنین، توزیع سنی نمونه به شرح زیر است: ۳۲۸ نفر (۶۶/۴ درصد) در گروه سنی ۱۸ تا ۲۵ سال، ۹۵ نفر (۱۹/۲ درصد) در گروه سنی ۲۶ تا ۳۳ سال، ۴۲ نفر (۸/۴ درصد) در گروه سنی ۳۴ تا ۴۱ سال، ۲۲ نفر (۴/۴ درصد) در گروه سنی ۴۲ تا ۴۹ سال و ۸ نفر (۱/۶ درصد) در گروه سنی ۵۰ تا ۵۷ سال قرار داشتند.
ابزار سنجش: پرسشنامۀ شادکامی ذهنی[6]: پرسشنامۀ شادکامی ذهنی که توسط لیبومیرسکی و لپر طراحی شده، دارای ۴ گویه است و سطح اندازهگیری آن فاصلهای است و در قالب پرسشهای بستهپاسخ با مقیاس لیکرت ۷درجهای طراحی شده است (Lyubomirsky & Lepper, 1999). در این مقیاس، پاسخها در دامنهای از ۱ (کاملاً مخالفم) تا ۷ (کاملاً موافقم) نمرهگذاری میشوند. لیبومیرسکی و لپر روایی محتوایی و سازۀ مطلوب این پرسشنامه را تأیید و پایایی آن را با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ در بازۀ 86/0 تا 88/0 گزارش کردهاند (Lyubomirsky & Lepper, 1999). در ایران نیز، مطالعات مختلف ویژگیهای روانسنجی این ابزار را بررسی کردهاند؛ از جمله هاشمیان و همکاران (1386) که روایی همگرا و سازۀ پرسشنامه را تأیید و آلفای کرونباخ آن را بین 85/0 تا 89/0 گزارش کردهاند. در این پژوهش نیز، پایایی ابزار به روش آلفای کرونباخ 82/0 به دست آمد.
پرسشنامۀ باورهای لذتجویی[7]: پرسشنامۀ باورهای لذتجویی توسط برایانت تدوین شده و دارای ۲۴ گویه است (Bryant, 2003). این پرسشنامه سه بُعد لذت در لحظه، پیشبینی لذت و مرور خاطرات لذتبخش را ارزیابی میکند. پایایی ابزار در مطالعۀ اصلی با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برای کل مقیاس و زیرمقیاسها در دامنۀ مطلوب گزارش شد و ضرایب آلفا برای خردهمقیاسها بین 80/0 تا 94/0 به دست آمد که نشاندهندۀ همسانی درونی مناسب این پرسشنامه است. نسخۀ فارسی این پرسشنامه نیز توسط آقایی و همکاران هنجاریابی شده و ضریب آلفای کرونباخ برای کل مقیاس 92/0 و برای زیرمقیاسها بین 85/0 تا 91/0 گزارش شده است (Aghaei et al. 2017). در این پژوهش نیز پایایی ابزار برای کل مقیاس به روش آلفای کرونباخ 84/0 به دست آمد.
پرسشنامۀ معنا در زندگی[8]: پرسشنامۀ معنا در زندگی توسط استگر و همکاران دارای 10 گویه است و در قالب پرسشهای بستهپاسخ با مقیاس لیکرت 4درجهای از «خیلی کم» تا «خیلی زیاد» تنظیم شده است (Steger et al., 2006). مجموع نمرات این پرسشنامه در دامنۀ ۰ تا 40 قرار میگیرد که نمرات بالاتر بیانگر سطحی بالاتر از معنا در زندگی هستند. این ابزار دو بُعد حضور معنا و جستوجوی معنا را میسنجد. در مطالعۀ اصلی، روایی سازۀ مناسب این پرسشنامه را تأیید و پایایی آن را با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برای کل مقیاس 80/0 گزارش کردهاند. در ایران نیز، مجدآبادی (1396) با بررسی ویژگیهای روانسنجی نسخۀ فارسی این ابزار، روایی و پایایی مطلوب آن را تأیید و ضریب آلفای کرونباخ را برای کل مقیاس 72/0 گزارش کرده است. در این پژوهش نیز، پایایی به روش آلفای کرونباخ 88/0 به دست آمد.
پرسشنامۀ تابآوری کانر و دیویدسون[9]: پرسشنامۀ تابآوری کانر و دیویدسون دارای ۲۵ گویه است و در قالب پرسشهای بستهپاسخ با مقیاس لیکرت ۵درجهای از «کاملاً نادرست» تا «کاملاً درست» تنظیم شده است (Connor & Davidson, 2003). مجموع نمرات این پرسشنامه در دامنۀ ۰ تا ۱۰۰ قرار میگیرد که نمرات بالاتر بیانگر سطحی بالاتر از تابآوری هستند. این ابزار پنج بُعد شایستگی شخصی، اعتماد به غرایز و تحمل عواطف منفی، پذیرش مثبت تغییر و روابط امن، کنترل و تأثیرات معنوی را میسنجد. در مطالعۀ اصلی، روایی سازۀ مناسب این پرسشنامه را تأیید و پایایی آن را با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برای کل مقیاس 89/0 گزارش کردهاند. در ایران نیز، بشارت (1386) با بررسی ویژگیهای روانسنجی نسخۀ فارسی این ابزار، روایی و پایایی مطلوب آن را تأیید و ضریب آلفای کرونباخ را برای کل مقیاس 92/0 گزارش کرده است. در این پژوهش نیز، پایایی به روش آلفای کرونباخ 86/0 به دست آمد.
روش اجرا و تحلیل: پس از دریافت مجوزهای لازم، پژوهش مطابق اصول اخلاق پژوهش انجام شد.[10] نمونهها به شیوۀ در دسترس از میان دانشجویان جامعۀ آماری انتخاب شدند. ملاکهای ورود به پژوهش شامل تمایل داوطلبانۀ دانشجویان به شرکت و تکمیل پرسشنامهها و ملاکهای خروج از پژوهش شامل عدم پاسخگویی به بیش از ۱۰ درصد پرسشها، پشیمانشدن از مشارکت یا انصراف از ادامۀ همکاری بودند. پس از توضیح اهداف پژوهش و اخذ رضایت آگاهانه، پرسشنامهها میان شرکتکنندگان توزیع شدند. تکمیل پرسشنامهها به صورت داوطلبانه و محرمانه انجام شد. پس از جمعآوری پرسشنامهها، دادهها کدگذاری و برای تحلیل آماده شدند. تحلیل دادهها با استفاده از نرمافزار AMOS و بر اساس الگوی معادلات ساختاری انجام شد. در این تحلیل، ابتدا دادهها از نظر نواقص و پراکندگی بررسی شدند و سپس، مدل مفهومی پژوهش آزمون شد تا روابط میان متغیرهای شادکامی ذهنی، باورهای لذتجویی، معنا در زندگی و تابآوری مشخص شود.
یافتهها
در جدول 1، آمارههای توصیفی مانند میانگین، انحراف معیار، بیشترین مقدار، کمترین مقدار، چولگی و کشیدگی شادکامی ذهنی، باورهای لذتجویی، معنا در زندگی و تابآوری گزارش شدهاند.
جدول 1
شاخصهای توصیفی متغیرهای پژوهش
Table 1
Descriptive Statistics of the Study Variables
|
برجستگی |
چولگی |
انحراف معیار |
میانگین |
متغیر مورد سنجش |
|
428/0- |
600/0 |
457/7 |
38/11 |
شادکامی ذهنی |
|
738/1- |
109/0 |
873/4 |
28/19 |
باورهای لذتجویی |
|
306/1- |
046/0- |
783/7 |
07/18 |
معنا در زندگی |
|
008/1- |
660/0- |
602/14 |
75/54 |
تابآوری |
همانطور که جدول 1 نشان میدهد میانگین نمرۀ شادکامی ذهنی، باورهای لذتجویی، معنا در زندگی و تابآوری به ترتیب برابر 38/11، 28/19، 07/18، 75/54 است. همچنین، ضریب مردیا 482/2 و نسبت بحرانی 053/1 است؛ ضمن اینکه مقادیر چولگی و کشیدگی متغیرها در دامنۀ قابل قبول قرار دارند که بیانگر کفایت تقریب نرمال برای تحلیلهای پارامتریک است. به منظور بررسی روابط بین متغیرهای پژوهش و اطمینان از فراهمبودن پیشفرضهای لازم برای اجرای تحلیل مسیر، همبستگی بین شادکامی ذهنی، باورهای لذتجویی، معنا در زندگی و تابآوری محاسبه شد که نتایج آن در جدول 2 ارائه شده است.
جدول 2
ماتریس همبستگی متغیرهای پژوهش
Table 2
Correlation Matrix of the Study Variables
|
|
متغیر مورد سنجش |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
10 |
11 |
|
1 |
شادکامی ذهنی |
1 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2 |
لذت در لحظه |
579/0 |
1 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
3 |
پیشبینی لذت |
624/0 |
157/0 |
1 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
4 |
خاطرات لذتبخش |
619/0 |
169/0 |
745/0 |
1 |
|
|
|
|
|
|
|
|
5 |
حضور معنا |
614/0 |
200/0 |
705/0 |
726/0 |
1 |
|
|
|
|
|
|
|
6 |
جستوجوی معنا |
668/0 |
323/0 |
728/0 |
757/0 |
735/0 |
1 |
|
|
|
|
|
|
7 |
شایستگیهایشخصی |
601/0 |
235/0 |
769/0 |
748/0 |
745/0 |
635/0 |
1 |
|
|
|
|
|
8 |
اعتماد به غرایز |
567/0 |
109/0 |
708/0 |
779/0 |
738/0 |
728/0 |
811/0 |
1 |
|
|
|
|
9 |
تحمل عواطف منفی |
679/0 |
433/0 |
628/0 |
529/0 |
604/0 |
644/0 |
545/0 |
718/0 |
1 |
|
|
|
10 |
پذیرش مثبت تغییر |
518/0 |
812/0 |
335/0 |
313/0 |
318/0 |
447/0 |
249/0 |
323/0 |
448/0 |
1 |
|
|
11 |
روابط امن |
505/0 |
634/0 |
302/0 |
213/0 |
228/0 |
306/0 |
216/0 |
368/0 |
608/0 |
678/0 |
1 |
** معناداری در سطح 01/0
مطابق جدول 2، همۀ متغیرهای پژوهش با شادکامی رابطۀ مثبت و معنادار دارند.
جدول 3
ضرایب استاندارد و مستقیم در مدل پژوهش
Table 3
Standardized and Unstandardized Coefficients in the Research Model
|
مسیرهای مستقیم |
ضریب استاندارد |
خطای استاندارد |
آمارۀ آزمون |
سطح معناداری |
|
باورهای لذتجویی شادکامی ذهنی |
443/0 |
056/0 |
879/11 |
001/0 |
|
معنا در زندگی شادکامی ذهنی |
298/0 |
113/0 |
928/3 |
001/0 |
|
تابآوری شادکامی ذهنی |
302/0 |
166/0 |
809/3 |
001/0 |
همانطور که در جدول 3 مشاهده میشود، ضریب استاندارد باورهای لذتجویی (443/0)، معنا در زندگی (298/0) و تابآوری (302/0) بر شادکامی ذهنی اثر مستقیم و معنادار دارد. نتایج روش بوتاستراپ در جدول 4 آمده است.
جدول 4
نتایج بوتاستراپ باورهای لذتجویی و معنا در زندگی با میانجیگری تابآوری بر شادکامی ذهنی
Table 4
Bootstrapping Results of Hedonistic Beliefs and Meaning in Life on Subjective Well-Being with the Mediating Role of Resilience
|
مسیرهای مستقیم |
حد پایین |
حد بالا |
معناداری |
|
باورهای لذتجویی تابآوری شادکامی ذهنی |
0087/0 |
011/0 |
009/0 |
|
معنا در زندگی تابآوری شادکامی ذهنی |
539/0 |
043/0 |
018/0 |
بر اساس جدول 4، از آنجا که حد بالا و پایین این آزمون هر دو منفی هستند و صفر مابین این دو حد قرار نگرفته است، مسیرهای علی غیرمستقیم معنادار هستند. در جدول 5، شاخصهای برازندگی مدل پژوهش آورده شده است.
جدول 5
شاخصهای مرتبط با برازش مدل پژوهش حاضر
Table 5
Fit Indices of the Current Research Model
|
نوع شاخص |
شاخصها |
مقدار بهدستآمده قبول |
مقدار قابل قبول |
|
مطلق |
CMIN |
715/83 |
- |
|
CMIN/DF |
092/2 |
کمتر از 3 |
|
|
CFI |
972/0 |
بیشتر از 90/0 |
|
|
نسبی |
IFI |
913/0 |
بیشتر از 90/0 |
|
NFI |
914/0 |
بیشتر از 90/0 |
|
|
RMSEA |
054/0 |
کمتر از 08/0 |
|
|
AGFI |
911/0 |
بیشتر از 90/0 |
|
|
GFI |
925/0 |
بیشتر از 90/0 |
بر اساس جدول 5، همگی شاخصها مطلوب هستند و مقدار RMSEA برابر 54/0 است که بر اساس مدل کلاین[11] نشاندهندۀ برازش مدل است. در شکل 2، مدل پیشنهادی و برازش شده پژوهش آمده است.
شکل 2
مدل نهایی پژوهش
Figure 2
Final Research Model
بحث
هدف پژوهش حاضر بررسی مدل ساختاری شادکامی ذهنی بر اساس باورهای لذتجویی و معنا در زندگی با نقش میانجی تابآوری در دانشجویان بود. نتایج نشان داد باورهای لذتجویی با شادکامی ذهنی رابطۀ مستقیم دارد. این یافته با نتایج پژوهشهای پیشین همسویی دارد؛ به طوری که چوی و همکاران، گلادستون و همکاران و ون هالم و همکاران نشان دادهاند باورهای لذتجویی با شادکامی ذهنی رابطه دارد و هر چقدر باورهای لذتجویی بیشتر و قوی وجود داشته باشد، سطح شادکامی ذهنی افزایش مییابد (Choi et al., 2025; Gladstone et al., 2024; van Halem et al., 2024). در تبیین این یافته، میتوان گفت باورهای لذتجویی با تقویت جهتگیری فرد به سوی تجربۀ هیجانهای مثبت، رضایت آنی و توجه آگاهانه به جنبههای خوشایند زندگی، زمینۀ افزایش شادکامی ذهنی را فراهم میکنند. افرادی که لذت را به عنوان یک ارزش مشروع و قابل پیگیری در زندگی میپذیرند، معمولاً در تفسیر رویدادهای روزمره انعطافپذیرتر عمل میکنند و حتی در شرایط فشارزا، توانایی بیشتری برای یافتن منابع کوچک اما معنادار لذت دارند. این نگرش موجب میشود هیجانهای مثبت فراوانتری تجربه شود و تعادل هیجانی فرد حفظ شود که یکی از مؤلفههای اصلی شادکامی ذهنی به شمار میرود (Van Halem et al., 2024). از سوی دیگر، باورهای لذتجویی ممکن است از طریق کاهش نشخوار ذهنی منفی و افزایش درگیری فعال با زندگی، احساس کنترل و رضایت کلی از زندگی را تقویت کند. در بافت زندگی دانشجویی که معمولاً با استرسهای تحصیلی و ابهامهای آینده همراه است، چنین باورهایی نقش یک سازوکار روانشناختی محافظتی را ایفا و به ارتقای شادکامی ذهنی کمک میکنند.
در بخشی دیگر از نتایج نشان داده شد معنا در زندگی با شادکامی ذهنی رابطۀ مستقیم دارد. این یافته با نتایج پژوهشهای قبلی نیز همسویی دارد؛ به طوری که بی و ونگ، اوزون و ارسلان و بایکال و همکاران نشان دادهاند معنا در زندگی با شادکامی ذهنی رابطه دارد و داشتن معنا در زندگی میتواند سبب شادکامی ذهنی شود (Bi & Wong, 2025; Baykal et al., 2026; Uzun & Arslan, 2025). در تبیین این یافته، میتوان گفت داشتن معنا در زندگی به افراد کمک میکند تا اهداف و ارزشهای خود را روشنتر بشناسند و فعالیتها و تلاشهای روزمرۀ خود را در راستای آنها جهتدهی کنند. هنگامی که فرد احساس میکند زندگی او هدفمند و معنادار است، توانایی بیشتری برای مقابله با فشارهای روانی و ناملایمات روزمره پیدا میکند و تجربیات مثبت و رضایتبخش بیشتری را تجربه میکند (Baykal et al., 2026). معنا در زندگی همچنین با ایجاد حس تعلق، مسئولیتپذیری و همبستگی اجتماعی، سطحی پایدارتر و عمیقتر از شادکامی ذهنی را فراهم میآورد و افراد را قادر میکند حتی در مواجهه با چالشها، رضایت و خوشحالی درونی خود را حفظ کنند (Yıldırım et al., 2025)؛ از این رو، معنا در زندگی نه فقط به عنوان یک منبع انگیزشی عمل میکند، بلکه به عنوان یک سازوکار روانشناختی تقویتکنندۀ شادکامی ذهنی نقش کلیدی دارد، به ویژه در جمعیت دانشجویی که با فشارهای تحصیلی و نگرانیهای آینده مواجه است.
همچنین، نتایج نشان داد تابآوری با شادکامی ذهنی رابطۀ مستقیم دارد. این یافته با نتایج پژوهشهای قبلی نیز همسو است؛ به طوری که هینز و همکاران، اوزون و ارسلان و یلدریم و همکاران نشان دادهاند تابآوری با شادکامی ذهنی رابطه دارد و شادکامی ذهنی را تثبیت و تقویت میکند (Heinz et al., 2025; Uzun & Arslan, 2025; Yıldırım et al., 2025). در تبیین این یافته، میتوان گفت تابآوری به عنوان توانایی مقابلۀ مؤثر با استرسها و فشارهای زندگی عمل میکند و به افراد کمک میکند پس از مواجهه با ناکامیها یا شرایط دشوار، سریعتر به وضعیت روانی پایدار و مثبت بازگردند. افرادی که تابآوری بیشتری دارند، نه فقط میتوانند با مشکلات مقابله کنند، بلکه از تجربۀ آنها به عنوان فرصتهای یادگیری و رشد استفاده میکنند که این امر احساس شایستگی و کنترل فردی را تقویت میکند (Uzun & Arslan, 2025). تابآوری همچنین باعث میشود هیجانات مثبت حفظ و هیجانات منفی تعدیل شوند که این فرایند به طور مستقیم شادکامی ذهنی را افزایش میدهد. در جمعیت دانشجویی که با فشارهای تحصیلی، اجتماعی و برنامهریزیهای آینده مواجه است، تابآوری میتواند نقش یک سازوکار محافظتی و تقویتکنندۀ شادکامی ذهنی را ایفا و به تثبیت رضایت و خوشحالی در زندگی روزمره کمک کند.
افزون بر این، نتایج نشان داد تابآوری در رابطۀ بین باورهای لذتجویی و شادکامی ذهنی نقش میانجی دارد. این یافته با نتایج پژوهشهای چوی و همکاران و گلادستون و همکاران همسویی دارد (Choi et al., 2025; Gladstone et al., 2024). در تبیین این نتیجه، میتوان گفت افرادی که تابآوری بیشتری دارند، میتوانند هیجانات مثبت ناشی از باورهای لذتجویی را حفظ کنند و در مواجهه با استرسها، شادکامی ذهنی خود را پایدار نگه دارند (Ong et al., 2024). این یافته نشاندهندۀ اهمیت تقویت تابآوری برای بهرهمندی مؤثر از باورهای لذتجویی در دانشجویان است.
در نهایت، نتایج نشان داد تابآوری در رابطۀ بین معنا در زندگی و شادکامی ذهنی نقش میانجی دارد. این یافته با نتایج پژوهشهای بایکال و همکاران و اوزون و ارسلان همسویی دارد (Baykal et al., 2026; Uzun & Arslan, 2025). در تبیین این نتیجه، میتوان گفت افرادی که تابآوری بیشتری دارند، قادر هستند حتی در مواجهه با مشکلات و چالشهای روزمره، حس هدفمندی و معنا در زندگی خود را حفظ کنند و این احساس معنا به افزایش شادکامی ذهنی منجر میشود. به عبارت دیگر، تابآوری کمک میکند تا ارزشها و اهداف شخصی به طور مؤثر به تجربۀ رضایت و خوشحالی ذهنی تبدیل شوند که نشاندهندۀ اهمیت پرورش تابآوری برای بهرهمندی پایدار از معنا در زندگی است.
همانگونه که هر پژوهش علمی با محدودیتهایی همراه است، مطالعۀ حاضر نیز از این قاعده مستثنا نیست. از جملۀ محدودیتها میتوان به محدودبودن نمونۀ پژوهش به دانشجویان دانشگاه آزاد اصفهان اشاره کرد؛ به همین سبب، در تعمیم نتایج به سایر جمعیتها باید بااحتیاط عمل کرد. علاوه بر این، جمعآوری دادهها رویدادی یکباره بوده است و در نتیجه، دادهها عمق زمانی ندارد؛ در حالی که نمرات میتوانند از یک سال به سال دیگر بسته به شرایط شخصی به طرزی چشمگیر تغییر کنند. پیشنهاد میشود مطالعات آتی ویژگیهای جمعیتشناختی بیشتری مانند شرایط خانوادگی، موقعیت جغرافیایی و وضعیت اجتماعی و اقتصادی را نیز مشخص کنند تا بتوانند تعیین کنند چگونه این ویژگیها میتوانند بر نتایج اینگونه مطالعات تأثیر بگذارند. این مطالعه فقط تابآوری را به عنوان یک مکانیسم میانجی در رابطۀ بین باورهای لذتجویی و معنا در زندگی با شادکامی ذهنی در دانشجویان بررسی کرد. با این حال، برخی از متغیرهای میانجی دیگر مانند راهبردهای تنظیم هیجان را نیز میتوان در نظر گرفت. در نهایت، با توجه به نقش معنادار باورهای لذتجویی و معنا در زندگی، میتوان از یافتههای پژوهش برای طراحی مداخله به منظور افزایش شادکامی ذهنی در جامعۀ دانشجویی به سبب ارتقای کیفیت سرمایۀ انسانی آیندۀ جامعه استفاده کرد.
سپاسگزاری
نویسندگان از تمامی کسانی که با مشارکت و پاسخگویی به پرسشنامهها نقش اصلی را در انجام پژوهش داشتند، نهایت تقدیر و تشکر را دارند.
[1] Subjective Well-Being
[2] Savoring Beliefs
[3] Meaning in Life
[4] Resilience
[5] در فرمول ، N نشاندهندۀ حجم نمونه وM بیانگر تعداد متغیرهای پیشبین است. با توجه به وجود سه متغیر پیشبین، حداقل حجم نمونه ۷۴ نفر برآورد شد؛ در حالی که پژوهش حاضر با مشارکت ۵۲۰ نفر، از حجم نمونهای بهمراتب فراتر از حداقل پیشنهادی برخوردار بود.
[6] Subjective Happiness Scale
[7] Savoring Beliefs Inventory
[8] Meaning in Life Questionnaire (MLQ)
[9] Connor–Davidson Resilience Scale (CD-RISC)
[10] این پژوهش با کد اخلاقIR.IAU.KHUISF.REC.1404.134 به تأیید کمیتۀ اخلاق پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان (خوراسگان) رسید.
[11] Kline