The Effect of Compassion-Focused Therapy on Resilience and Family Hardiness in Female-Headed Households

Document Type : Research Paper

Authors

1 Ph.D. Student in Counseling, Department of Counseling, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Kharazmi University, Tehran, Iran.

2 Professor, Department of Counseling, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Kharazmi University, Tehran, Iran.

3 Associate professor, Department of Counseling, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Kharazmi University, Tehran, Iran.

Abstract

The number of female heads of households is increasing, they are more vulnerable to the stresses brought to the family, and employment and life responsibilities are more difficult for them than for married women (Asieduet et al., 2024). Female heads of households are at risk of psychosocial factors that reduce their resilience and hardiness. (Hassanzade et al., 2019).  Therefore, it is necessary to increase these two psychological characteristics among female heads of households with the help of therapeutic methods. Compassion therapy is one of the therapeutic methods that leads to a reduction in symptoms of depression and anxiety in individuals (Kaveh Farsani et al., 2021). Therefore, the hypotheses of this study are:

Compassion-based therapy is effective on the resilience of female-headed households.
Compassion-based therapy is effective on the resilience of female-headed households.

 Method
The present study was a quasi-experimental study with a pre-test-post-test design and a follow-up with a control group. After obtaining the code of ethics through the Imam Khomeini Relief Committee (RA), Yazd, Iran by referring to the executive offices, the female heads of households were identified and women who were willing to participate in the project and met the criteria for entry into the project were selected using the available sampling method and then randomly assigned to two groups (experimental group and control group). The Family Resilience Scale and Family Hardiness Index questionnaires were used to obtain pre-test scores (before the intervention) in the experimental group and the control group. Then, compassion-focused therapy (Gilbert, 2014) was implemented in 24 90-minute sessions twice a week for the experimental group, and the control group did not receive any intervention. After the end of the group psychotherapy sessions, both groups were evaluated with the same two questionnaires to obtain post-test scores, and finally, after two months, both groups were evaluated again to obtain follow-up scores. Then, the data were analyzed using SPSS 22 software. For descriptive statistics, mean and standard deviation were used, while for inferential statistics, analysis of variance with repeated measures and Bonferroni post-test were used.
 Results
To analyze the data, analysis of variance with repeated measurements and Bonferroni post hoc test were used. Before presenting the results of the repeated-measures analysis of variance, the assumptions of the parametric tests were tested. Accordingly, the results of the Shapiro-Wilk test indicated that the assumptions of normal distribution of the data in the variable of family resilience and hardiness of female-headed households in the experimental and control groups in the pre-test stage were met (p < 0.05). Also, the assumption of homogeneity of variance was tested by the Levine test, and its results were not significant, which indicated that the assumption of homogeneity of variances was not rejected (p < 0.05). On the other hand, the results of the t-test showed that the difference in the pre-test scores of the experimental and control groups in the dependent variables (family resilience and hardiness in female-headed households) was not significant (p<0.05). Moreover, the results of the Mauchly test indicated that the assumption of sphericity of the data in the variable of family resilience and hardiness of female-headed households was met (p<0.05). Considering the average scores of the different stages of the test, it was observed that in the pre-test stage, the average scores of family resilience and hardiness in the two experimental and control groups did not differ significantly. However, in the post-test and follow-up stages, a significant difference was observed in favor of the experimental group (p<0.05, F=213.798). In regards to family hardiness, the average of the experimental group also increased in the post-test and follow-up, while no significant change was observed in the control group. Therefore, these findings indicated that the two groups did not differ in the pre-test, but in the post-test and follow-up, a significant difference was observed in favor of the experimental group. (p<0.05, F=274.478). Accordingly, the first hypothesis that self-compassion-based therapy would affect increasing resilience was confirmed. The second hypothesis that this therapy would have an effect on increasing family resilience was also confirmed. According to the obtained results, the presentation of the independent variable (Compassion-Focused therapy package) lead to a significant difference in the mean scores of the dependent variables (i.e., family resilience and tenacity) in the post-test stage at the error level of 0.05. The mean scores of family resilience and tenacity variables observed a significant change during the post-test and follow-up stages, regardless of the effect of grouping, which was a significant difference compared to the pre-test.
 Conclusion
This study aimed to investigate the effectiveness of compassion-based therapy for improving the resilience and hardiness of the families of female-headed households. According to the results obtained, compassion therapy was effective on the resilience of the experimental group's family. These results are consistent with the research of Taher Karami et al. (2018) and Franco and Christie (2021). The findings of the study also show that compassion therapy was effective on the hardiness of the families of female-headed households. These results are consistent with the research of Mahdavi et al. (2014) and Kohaki et al. (2014). Moiseevitch et al. (2019) showed that people with higher self-compassion have more progress in their goals, more positive affect, and less negative affect, and in general, self-compassion increases adaptation and coping in individuals and hardiness. Among the limitations of this study were the use of an accessible and voluntary sampling method and the existence of special conditions for selecting subjects, the small sample size, and the inability to control variables such as economic status, job, and stressors. Accordingly, it is suggested that future research should use random sampling, control for confounding variables, and use tools such as interviews and observation. Another limitation of this study was that it focused solely on female heads of households covered by the Imam Khomeini Relief Committee (RA) in Yazd, Iran. Therefore, generalizing the results to female heads of households who were not covered by the Imam Khomeini Relief Committee (RA) should be done with caution. The authors recommend that compassion-based treatment also be implemented for female heads of households who are not clients of this organization.
 Ethical Consideration
Compliance with Ethical Guidelines: All ethical considerations were observed, including ensuring the confidentiality of participants’ identities and obtaining informed consent from all participants.
Conflict of interest: The authors declare no conflict of interest.
Authors’ contributions: All authors contributed to the study. The first author conducted the intervention and data collection and wrote the introduction and method sections. The second author wrote the results and discussion sections and edited the initial draft.
Funding: The authors did not receive any financial support for this study.
Acknowledgments: We would like to express our deepest gratitude to the Imam Khomeini (RA) Relief Committee of Yazd for their assistance and support in carrying out this research.

Keywords

Full Text

نهاد خانواده و نقش سرپرست در خانواده اهمیت زیادی دارد، زیرا سرپرست خانوار باید تأمین‌کنندۀ مایحتاج خانواده باشد. در جامعۀ ایران سرپرستی خانوار معمولاً به عهدۀ مردان است، مگر اینکه مرد به دلایلی همچون فوت، ازکارافتادگی، بیکاری و طلاق حضور نداشته باشد و زن سرپرستی خانواده را به عهده گیرد (Abedi Diznab et al., 2018). زنان سرپرست خانوار[1] در کشورهای در حال توسعه افزایش یافته‌اند و این مسأله باعث نگرانی در تغییرات ساختاری جامعه شده است. این تغییرات ساختاری شامل تغییر در سطح اقتصادی مانند تغییر در الگوهای اشتغال زنان و موقعیت‌های عمومی اقتصادی آنها در خانواده و تغییرات اجتماعی فرهنگی در موقعیت‌های زنان در خانوارها به عنوان سرپرست می‌شوند که پیامدهای بسیار فراتر از توانمندسازی زنان برای توسعۀ اقتصادی عمومی دارند (Asiedue et al., 2024). ادبیات اولیه دربارۀ زنان سرپرست خانوار عمدتاً چنین خانواده‌هایی را آسیب‌پذیر و مضر توصیف می‌کند، زیرا آنها معمولاً درآمد کمتری دارند و دسترسی محدودی به خدمات ضروری دارند. زنان بخشی فزاینده از افراد فقیر را تشکیل می‌دهند، اما یکی از مهم‌ترین پیامدهای سرپرستی خانوار در زنانی که مادر هستند ممکن است بر سلامت جسمی و روانی فرزندانشان باشد که این مسأله به ساعات طولانی حضور زن سرپرست خانوار در خارج از منزل و محیط کار مربوط می‌شود (Wendt et al., 2021). کوهن و همکاران بیان کردند زنان سرپرست خانوار به دلیل عدم حمایت­های لازم آسیب­پذیری بیشتری نسبت به سایر زنان دارند (Kuhn et al., 2023). انجام چند نقش به طور هم‌زمان توسط زنان سرپرست خانوار منجر به تعارض و کشمکش‌های روانی و انواع استرس‌ها می‌شود. با وخیم‌ترشدن شرایط اقتصادی، اشتغال زنان سرپرست خانوار تأثیرات منفی بر سلامت جسمی و روحی‌شان دارد (Nazari et al., 2023). با توجه به اینکه زنان سرپرست خانوار ممکن است در برآوردن نیازهای اساسی خود با چالش مواجه شوند، بیشتر در معرض استرس و افسردگی قرار دارند (Safari et al., 2023).

زنان سرپرست خانوار با عوامل خطر روانی - اجتماعی شامل ساعات طولانی، عدم کنترل بر حجم کار، شرایط بد فیزیکی کار، حقوق کم یا عدم شناخت و تبعیض در دریافت حقوق نسبت به مردان مواجه هستند که این مسأله منجر به کاهش به‌زیستی روان‌شناختی آنان می­شود (Lim et al., 2024). پایین‌بودن سطح به‌زیستی روان‌شناختی منجر به کاهش تاب‌آوری می‌شود (Hasanzadeh Namin et al., 2019). تاب‌آوری به سازگاری افراد به هنگام روبه‌روشدن در شرایط سخت کمک می‌کند تا بتوانند موقعیت‌های استرس‌آمیز را مدیریت کنند (Gao et al., 2019). تاب‌آوری، اکتسابی و سازه‌ای شناختی است و عامل اصلی شکل گیری آن خانواده است. اینکه یک خانواده بتواند در مواجهه با چالش‌ها خود را مدیریت و تنظیم کند منجر می‌شود تا تاب‌آوری همۀ اعضای خانواده افزایش یابد (Dadashi et al., 2021). در واقع، تاب‌آوری خانواده[2] حکم پیشگیری در بروز مشکلات را دارد و زمانی که خانواده خود را اصلاح کند یک فرایند تاب‌آوری خانوادگی در بین اعضا شکل می­گیرد که اعضا را کارآمدتر می­کند (Walsh, 2016). تاب‌آوری خانواده دربرگیرندۀ وجود بحران‌هایی که عملکرد خانواده را بر هم می‌زنند، به‌کارگیری منابع داخلی و خارجی خانواده هنگام روبه‌روشدن با چالش‌ها و درگیرشدن خانواده با چالش‌هاست (Zahrakar et al., 2014). از جملۀ عوامل افزایش‌دهندۀ تاب‌آوری خانواده حضور و نقش پدر به ویژه حمایت عاطفی پدر (حمایت، پاسخ‌گویی و گرمی) است (Mahedy et al., 2019)، اما زمانی که پدر حضور ندارد و نقش سرپرستی خانواده به عهدۀ زن است، تاب‌آوری اعضای خانواده کاهش می‌یابد و این مسأله پیش­بینی‌کنندۀ اختلالات روانی است که کارکرد خانواده را مختل می­کند (Rezaei et al., 2017).

 نقش­های متعددی که زنان سرپرست خانوار در طول روز ایفا می‌کنند معمولاً آنان را دچار احساس خستگی می­­کند. این خستگی با نابه‌سامانی اقتصادی دو چندان می‌شود و زمینۀ افسردگی را افزایش و تاب‌آوری را کاهش می­دهد (Ghaderi et al., 2021). زمانی که تاب‌آوری کاهش می­یابد، فرد در مواجهه با رویدادهای تهدیدکننده عملکردی ضعیف از خود نشان می‌دهد و با موقعیت‌های استرس‌زا به طرزی نامناسب مقابله می­کند، اما تاب‌آوری زیاد منجر به عملکرد بهتر در شرایط استرس‌زا می‌شود که این امر بر روی عزت‌نفس، خودکارآمدی و روابط بین‌فردی فرد تأثیری مثبت دارد (Yang et al., 2019). تاب‌آوری معمولاً منجر به سرسختی می­شود و عمدتاً این دو مفهوم با هم همراه هستند، با این تفاوت که افراد سرسخت حس قوی نسبت به زندگی و تعهد کاری و احساس کنترل بیشتر (و آزاد بودن) نسبت به تغییرات و چالش‌های‌ زندگی دارند (Chuning et al., 2024). سرسختی دربرگیرندۀ مجموعه­ای از صفات شخصیتی است که باعث بهبود سلامت روان می­شوند (Krauss et al., 2019). سرسختی زیاد با افسردگی کم و سرسختی کم با افسردگی زیاد در ارتباط است (Wen & Goh, 2023). یکی از عوامل شکل‌دهندۀ صفت سرسختی در افراد، خانواده است. از دیدگاه مک‌کوئین، سرسختی خانواده[3] باعث دوام خانواده در برابر تنش­ها و توانایی مدیریت آنها می­شود (Pardar et al., 2021). سرسختی خانواده منجر به استرس کمتر والدین می­شود و رابطه‌ای مثبت با سلامت جهانی، به‌زیستی و شیوه‌های فرزندپروری والدین دارد. سرسختی خانواده از دیدگاه مک‌کوئین دارای سه جزء تعهد، چالش­طلبی و کنترل است، اما وجود یا عدم وجود یکی از اعضای خانواده، یعنی پدر، می­تواند در سرسختی خانواده اثرگذار باشد. درک سرسختی خانواده به عنوان یک عامل محافظ در برابر حوادث استرس‌زای زندگی و عملکرد فردی اعضای خانواده منجر به کاهش عملکرد منفی خانواده می‌شود (Dunst, 2021).

افزایش سرسختی و تاب‌آوری در خانواده موجب می‌شود تا فرزندان بر زندگی خود کنترل بیشتری داشته باشند و توانایی مبارزه با مشکلات و حل آنها را در خود ببینند. با وجود این، تاب‌آوری و سرسختی می‌تواند در زنان بعد از مسئولیت سرپرستی دستخوش تغییراتی شده باشد. زنان سرپرست خانوار به علت مشغله­هایی که دارند بیشتر دچار فرسودگی روان‌شناختی می‌شوند و نیاز دارند تا صفت سرسختی را در خود افزایش دهند (Aflaki Fard et al., 2022). بر این اساس، لازم است تا به کمک روش­های ­درمانی روان‌شناسی این دو ویژگی را در آنان افزایش دهیم. شفقت‌درمانی[4] روش درمانی است که به فرد کمک می‌کند تا خود را در برابر تنش و سختی محافظت کند. استفاده از این روش درمانی برای زنان سرپرست خانوار که عمدتاً بدون حمایت مناسب از طرف خانواده و اطرافیان هستند، ضروری به نظر می­رسد، زیرا بر این ایده استوار است که احساس رضایت، امنیت، اطمینان و رفاه زیربنای سه سیستم تنظیم عاطفی شامل سیستم تهدید، سیستم محرک و سیستم تسکین‌دهنده است (Millard et al., 2023). درمان مبتنی بر شفقت رویکردی است که خوداطمینان‌بخشی فرد را نسبت به خودانتقادی تقویت می‌کند. اساس این روش درمانی تجسم تصاویر مشفقانه به خود همراه با آموزش روانی و تمرینات تنفسی است (Heriot-Maitland et al., 2019). افرادی که مشفقانه نسبت به خود رفتار می­کنند علائم افسردگی و اضطراب را کمتر تجربه می­کنند (Kavehfarsani et al., 2020). تا کنون پژوهش­هایی متعدد در راستای اثربخشی این درمان بر روی زنان انجام شده‌اند. برای نمونه، پژوهش طاهر کرمی و همکاران (2018) نشان داد شفقت به خود منجر به افزایش تاب‌آوری، امیدواری، به‌زیستی روان‌شناختی و کاهش خودگسستگی در زنان می­شود. پژوهش فرانکو و کریستی بیانگر آن است که شفقت‌درمانی با اثرگذاری بر روی عوامل استرس­زا، تاب‌آوری را در زنان افزایش می­دهد (Franco & Christie, 2021). پژوهش طلعتی و همکاران (2021) بیانگر آن است که شفقت‌درمانی باعث افزایش شادکامی و انگیزه در زنان سرپرست خانوار می­شود. عزیز محمدی و همکاران (2019) شفقت به خود را از عوامل تأثیرگذار بر سلامت اجتماعی زنان سرپرست خانوار می­دانند. مهدوی و همکاران (2024) و کهکی و همکاران (2023) درمان مبتنی بر شفقت را باعث افزایش سرسختی روان‌شناختی دانستند. موسیوچ و همکاران شفقت‌درمانی را به عنوان یک منبع برای مدیریت منابع دشوار در زنان در نظر می­گیرند که می‌تواند سطح استرس آنان را کاهش دهد (Mosewich et al., 2019). اما پژوهشی که اثربخشی درمان مبتنی بر شفقت بر تاب‌آوری و سرسختی خانوادۀ زنان سرپرست خانوار را بررسی کرده باشد مشاهده نشد. حال با توجه به اینکه با تغییر شکل خانواده و افزایش خانواده با سرپرستی زنان مواجه هستیم، باید در نظر داشته باشیم که سرپرستی خانواده همیشه به عهدۀ مرد بوده است؛ اما پذیرش مسئولیت سرپرستی خانواده توسط زنان به هر دلیلی می­تواند کل زندگی افراد خانواده و فرزندان را تحت تأثیر قرار دهد، زیرا این زنان با مشکل ایفای نقش­های دوگانه در داخل و خارج از خانه مواجه هستند. این نقش­ها شامل ایفای نقش مادری، رسیدگی به منزل و خانه‌داری و شغل بیرون از منزل هستند که باید نابرابری در دریافت حقوق نسبت به مردان را به آنها اضافه کرد (Shahpari Sani et al., 2021). در نتیجه، این زنان با مشکلات سلامت جسمی و روانی مواجه هستند؛ بنابراین لازم

است با روش­­های درمانی مناسبی سطح سلامت روان آنان را بالا برد، زیرا زمانی که زن به عنوان سرپرست خانوار در شرایط روحی و روانی مناسبی نباشد بر روی سایر اعضا خانواده و فرزندان اثر منفی خواهد گذاشت. بنابراین، فرضیه­های پژوهش عبارت‌اند از: ۱. درمان مبتنی بر شفقت بر تاب­آوری خانوادۀ زنان سرپرست خانوار مؤثر است. ۲. درمان مبتنی بر شفقت بر سرسختی خانوادۀ زنان سرپرست خانوار مؤثر است.

روش

روش پژوهش، جامعۀ آماری و نمونه: پژوهش حاضر از نوع نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون-پس‌آزمون و پیگیری با گروه کنترل بود. جامعۀ آماری پژوهش شامل کلیۀ زنان سرپرست خانوار تحت پوشش کمیتۀ امداد امام خمینی (ره) شهرستان یزد بودند. گروه نمونۀ پژوهش شامل 30 زن سرپرست خانوار بودند که به صورت در دسترس و با جایگزینی تصادفی در دو گروه آزمایش و گواه قرار گرفتند. گروه آزمایش تحت شفقت‌درمانی قرار گرفتند، در حالی که بر روی گروه گواه درمانی انجام نشد. ملاک­های ورود به پژوهش عبارت بودند از: سرپرست خانوار بودن، داشتن سلامت جسمی و روانی، داشتن سواد خواندن و نوشتن و ملاک‌های خروج شامل غیبت بیش از دو جلسه در جلسات درمانی و عدم همکاری و تعهد به انجام وظایف و تکالیف بودند. قبل از شروع دوره و پس از پایان دوره، زنان سرپرست خانوار به عنوان نمونۀ آماری به پرسشنامۀ تاب‌آوری خانواده سیکسبی (FRAS)[5] وسرسختی خانواده مک‌کوبین و همکاران (FHI)[6] در پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری پاسخ دادند. سپس، گروه­های آزمایش در 24 جلسۀ 90دقیقه‌ای، هفته‌ای دو بار در جلسات درمانی شرکت کردند، در حالی که بر روی گروه گواه هیچ مداخله­ای انجام نشد. پس از سه ماه از اجرای آزمون مجدد، آزمون پیگیری روی شرکت­کنندگان اجرا شد.

ابزار سنجش: پرسشنامۀ تاب‌آوری خانواده سیکسبی در سال 2005 ساخته شد که مبتنی بر مدل تاب‌آوری خانواده والش است. این ابزار یک مقیاس چهاردرجه‌ای لیکرتی از به‌شدت مخالفم: ۱ تا به‌شدت موافقم: ۴ است. نمرات این مقیاس بین ۵۴ تا ۲۱۶ هستند. سیکسبی پایایی این مقیاس به روش آلفای کرونباخ را 96/0 به دست آورد و اعتبار این پرسشنامه با شاخص معنای شخصی (PMI)[7] و ابزار سنجش خانواده فرم ۱ (FAD)[8] متوسط ارزیابی شده است (Sixbey, 2005) در ایران، زهراکار و همکاران (2014) این پرسشنامه را مورد ارزیابی روان‌سنجی قرار دادند و برای اجرای تحلیل عاملی با محاسبۀ شاخص کفایت نمونه‌گیری (KMO)[9] و آزمون کرویت بارتلت[10] استفاده کردند. در ماتریس ساختار عاملی، پرسش‌های با بار عاملی کمتر حذف شدند و از ۵۴ پرسش به ۴۸ پرسش کاهش یافتند. خرده‌مقیاس­های نسخۀ 48پرسشی شامل ارتباط و حل­مسأله (2، 5، 6، 8، 9، 14، 15، 19، 22، 23، 24، 25، 26، 27، 28، 29، 32، 41، 42، 46، 47)، چشم‌انداز مثبت (12، 13، 16، 20، 21، 33، 34، 37، 45)، منابع اقتصادی و اجتماعی (18، 30، 31، 35، 44)، معنویت خانواده (10، 11، 38، 39، 40)، انعطاف‌پذیری خانواده (1، 3، 4، 7، 17) و ابراز هیجانی/ همبستگی (36، 43، 48) هستند. زهراکار و همکاران (2014) پایایی این پرسشنامه با آلفای کرونباخ و بازآزمایی کل پرسشنامه را به‌ترتیب 92/0 و 88/0 به دست آوردند و ضرایب روایی همگرای این پرسشنامه را با پرسشنامۀ عملکرد خانواده نسخۀ 1 (FAD)، مقیاس عملکرد خانواده نسخۀ 2 (FAD)، مقیاس انسجام خانواده و پرسشنامۀ تاب‌آوری کانر-دیویدسون، به‌ترتیب 88/0-، 73/0- ، 65/0 و 45/0 به دست آوردند.

پرسشنامۀ سرسختی خانواده توسط مک‌کوبین و همکاران (1996) ساخته شد و شامل ۲۰ پرسش در سه خرده‌مقیاس شامل تعهد (۴، ۷، ۸، ۹، ۱۰، ۱۱، ۱۳، ۱۸)، چالش‌طلبی (۳، ۵، ۱۲، ۱۴، ۱۵، ۱۷) و کنترل (۱، ۲، ۶، ۱۶، ۱۹، ۲۰) است که پرسش‌های (۱، ۲، ۳، ۸، ۱۰، ۱۴، ۱۶، ۲۰) معکوس نمره‌گذاری می‌شوند. شیوۀ نمره‌گذاری این پرسشنامه در لیکرت ۴درجه‌ای از کاملاً غلط: صفر تا کاملاً صحیح: ۳ است. مک‌کوبین و همکاران (1996) آلفای کرونباخ را 82/0 و گسترۀ ضریب اعتبار ملاکی با رضایت از زندگی و انعطاف‌پذیری را بین 20/0 تا 23/0 گزارش کردند (McCubbin et al., 1996). در ایران نیز ضریب همبستگی این ابزار با ابزار سنجش خانواده نسخۀ دوم (FADII) 40/0 و ضریب پایایی با روش آلفای کرونباخ 78/0 محاسبه شد (Seydi & Bagherian, 2011).

روش اجرا و تحلیل: پس از اخذ کد اخلاق2 از طریق کمیتۀ امداد امام خمینی (ره) با مراجعه به ادارات اجرایی شهرستان یزد، زنان سرپرست خانوار شناسایی شدند و زنانی که مایل به شرکت در طرح بودند و همچنین معیارهای ورود به طرح را داشتند، به روش نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شدند و سپس با جایگزینی تصادفی در دو گروه (گروه آزمایش و گروه کنترل) قرار گرفتند. از پرسشنامه‌های مقیاس تاب‌آوری خانواده و شاخص سرسختی خانواده برای به دست‌آوردن نمره‌های پیش‌آزمون (پیش از اجرای مداخله) در گروه آزمایش و گروه گواه استفاده شد. سپس درمان متمرکز بر شفقت (Gilbert, 2014) در 24 جلسۀ 90دقیقه­ای هفته‌ای دو بار بر اساس جدول (1) برای گروه آزمایش اجرا شد و گروه کنترل مداخله‌ای دریافت نکردند و پس از پایان جلسات روان‌درمانی گروهی، هر دو گروه به همان دو پرسشنامه برای به دست آوردن نمره‌های پس‌آزمون و سرانجام پس از دو ماه، مجدداً هر دو گروه برای کسب نمره‌های پیگیری ارزیابی شدند. سپس، داده­ها به کمک نرم‌افزار Spss22 با آزمون تحلیل واریانس با اندازه‌گیری مکرر وآزمون تعقیبی بن فرونی تجزیه‌وتحلیل شد.

جدول 1

ساختار پروتکل درمان مبتنی بر شفقت (Gilbert, 2014)

Table 1

 Structure of Compassion Therapy Protocol (Gilbert, 2014)

جلسه

عنوان جلسات

خلاصۀ جلسات، تکالیف و تمرین‌ها

اول

قوانین زیربنایی گروه و توضیحات اولیه

خوش‌آمدگویی گروهی، واکنش شما به خود زندگی خود چگونه است؟، واکنش شما به خودتان نوعاً چگونه است؟، واکنش شما به مشکلات زندگی نوعأ چگونه است؟، ذهن تکامل‌‌یافته و درمان متمرکز بر شفقت، تمرین ریتم تنفس آرامش‌بخش

دوم

دلبستگی و اهمیت مراقبت

مرور مطالب جلسۀ قبل، اهمیت محبت، حوزه‌های چندگانۀ مراقبت، اثرات شیمیایی مراقبت، قدرت نوازش ملایم، تمرین بغل‌کردن

سوم

تنظیم عاطفه

مرور مطالب جلسۀ قبل، تنظیم عاطفه: 3 سیستم تنظیم عاطفه، مراقبت و درمان

چهارم

پذیرابودن، ملایمت محبت

مرور مطالب جلسۀ قبل، توضیح پذیرابودن، ملایمت محبت

پنجم

عناصر کلیدی در فرمول‌بندی درمان متمرکز بر شفقت

مرور مطالب جلسۀ قبل، تأثیرات تاریخچه‌ای و ذاتی منجر به اختلالات، ترس‌ها و تهدیدهای اصلی درونی و بیرونی منجر به اختلالات، راهبردهای ایمنی‌طلبی و جبرانی درونی و بیرونی منجر به اختلالات، عواقب و نتایج ناخواسته و غیرعمدی از جمله خودانتقادگری که منجر به آشفتگی، راهبردهای ایمنی‌طلبی و مشکلات بیشتر می‌شوند

ششم

شفقت به خود و شرم

مرور مطالب جلسۀ قبل، شرم ناشی از محرومیت، شرم ناشی از تعدی و مزاحمت، خاطرۀ شرم، باورهای مرکزی منفی، تمرین مواجهه با باورهای مرکزی منفی، تمرین مواجهه با شرم، برچسب‌زدن به باورهای اساسی، آگاهی از شرم در بدن

هفتم

خودانتقادگری

مرور مطالب جلسۀ قبل، تحلیل کارکردی، خودنظارت‌گری و خودسرزنش‌گری به عنوان راهبردهای ایمنی‌طلبی، تمرین توصیف و آموزگار، تمرین تغییر خودانتقادی، تمرین خود را همان‌طور که هستید، ببینید.

هشتم

شرم، احساس گناه و تحقیر

مرور مطالب جلسۀ قبل، تفاوت شرم، احساس گناه و تحقیر، مسؤلیت‌پذیری در برابر تقصیرجویی خودانتقادگرانه، متمایزکردن خوداصلاح‌گری مشفقانه از حمله به خود ناشی از شرم

نهم

انگیزۀ خود مشفق

مرور مطالب جلسۀ قبل، من چقدر خود مشفق هستم؟، با دوستم چطور رفتار می‌کنم؟، یافتن صدای مشفقتان، شناسایی صدای منتقد درونی‌تان

دهم

ترویج خود مشفق

مرور مطالب جلسۀ قبل، رویکرد ایفای نقش، گسترش شفقت نسبت به خود آسیب‌پذیر

یازدهم

نامۀ مشفقانه

مرور مطالب جلسۀ قبل، دستورالعمل‌هایی برای نوشتن نامۀ مشفقانه

دوازدهم

تفکر و استدلال مشفقانه

مرور مطالب جلسۀ قبل، کار با افکار متمرکز بر تهدید، ذهنی‌سازی، ایجاد ارتباط بین کار فکری و درک مشفقانه

سیزدهم

تجسم مشفقانه

مرور مطالب جلسۀ قبل، ایجاد مکانی امن، تمرین تجسم مشفقانۀ ایده‌آل، شفقت نسبت به پریشانی، احساس تهدید و درد

چهاردهم

تجسم شفقت

مرور مطالب جلسۀ قبل، صندلی مشفقانه، صندلی خالی، کار بر روی دو صندلی، تسهیل ارتباط بین خود مشفق و خود آسیب‌پذیر، تسهیل ارتباط بین خود مشفق و خود آسیب‌پذیر و خود منتقد

پانزدهم

شفقت به خود و بدن ما

مرور مطالب جلسۀ قبل، تمرین پذیرش بدنمان به کمک شفقت به خود، پویش مشفقانۀ بدن

شانزدهم

رویارویی با احساسات دشوار

مرور مطالب جلسۀ قبل، برچسب‌زدن به احساسات و تمرین آن، آگاهی از احساسات در بدن و تمرین آن، تلطیف‌کردن، تسلی‌دادن، اجازه‌دادن و تمرین آن، تمرین احساس‌کردن کف پا

هفدهم

ژرف‌زیستن

مرور مطالب جلسۀ قبل، کشف ارزش‌های اساسی، تمرین نیمۀ پر لیوان

هجدهم

دست‌یابی به ذهنیت بزرگسال سالم

مرور مطالب جلسۀ قبل، افزایش آگاهی از رفتارهای ذهنیت بزرگسال سالم، انتخاب ذهنیت و توصیف آن در قالب اصطلاحات آگاهی، آفریدن موقعیت، شکل‌گیری دیدگاه والد خوب، طراحی برنامۀ عملیاتی برای ذهنیت بزرگسال سالم و تشخیص توانمندی‌ها و مهارت‌های لازم

نوزدهم

هوشیاربودن نسبت به آنچه هست

مرور مطالب جلسۀ قبل، توقف اعلان لحظات بخشش، دوری از احساسات دردناک، آگاهی از آگاهی، درخشش نور هوشیاری، تمرین توجه

بیستم

ادامۀ ‌هوشیاربودن نسبت به آنچه هست

مرور مطالب جلسۀ قبل، پاسخ به‌جای واکنش، تمرین مقابلۀ هوشیارانه نسبت به درد، یاد بگیریم هوشیار باشیم، تمرین هوشیاری در زندگی روزمره، یادداشت روزانۀ شفقت به خود

بیست‌ویکم

ما همه با هم هستیم

مرور مطالب جلسۀ قبل، منزوی و تنها، نیاز به تعلق و دلبستگی، بازی مقایسه، ما در مقابل آنها

بیست‌ودوم

ادامۀ ما همه با هم هستیم

مرور مطالب جلسۀ قبل، توهم کمال، درهم‌تنیدگی، تمرین رهاشدن از خودتعریفی از طریق شناسایی درهم‌تنیدگی‌مان

بیست‌وسوم

شفقت نسبت به دیگران

مرور مطالب جلسۀ قبل، نگاه واقع‌بینانه، خستگی از شفقت به خود، شفقت به خود و بخشش، تمرین بخشیدن کسی که ما را آزار داده است، ترویج و نهادینه‌سازی عشق و مهربانی، تمرین هدایت عشق - محبت به سمت رنج‌هایمان

بیست‌وچهارم

حمایت از دیگران بدون در نظر نگرفتن دیگران

مرور مطالب جلسۀ قبل، دادن و گرفتن شفقت، لذت افراطی از تنفس، گرم‌کردن آگاهی، داخل برای من - بیرون برای تو، گوش‌دادن مشفقانه

جدول 2

 شاخص‌های توصیفی متغیرهای پژوهش به تفکیک دو گروه و سه مرحلۀ پژوهش

Table 2

 Descriptive Indices of the Research Variables, Separated into Two Groups and Three Phases of the Research

متغیرها

گروه‌ها

پیش‌آزمون

پس‌آزمون

پیگیری

 

 

میانگین

انحراف معیار

میانگین

انحراف معیار

میانگین

انحراف معیار

تاب­آوری

آزمایش

67/71

97/4

123

79/7

47/125

10/8

گواه

53/73

12/6

73/74

30/7

60/73

46/5

سرسختی خانواده

آزمایش

07/12

49/1

40/20

92/2

13/23

14/4

گواه

67/12

45/1

27/13

40/2

13/13

81/1

یافته‌ها

میانگین سن شرکت‌کنندگان در گروه آزمایش 73/33 و در گروه کنترل 93/34 سال بوده است. همچنین، 6/55 درصد از شرکت‌کنندگان تحصیلات لیسانس داشته­اند و 4/44 درصد از شرکت‌کنندگان دارای مدرک دیپلم بودند. در نمونۀ این پژوهش تحصیلات بین دو گروه تفاوت معناداری نداشت. یافته‌های توصیفی مربوط به نمرات پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری تاب‌آوری و سرسختی خانوادۀ زنان در گروه‌های آزمایش و گواه در جدول (2) آمده است.

قبل از ارائۀ نتایج تحلیل آزمون تحلیل واریانس مکرر، پیش‌فرض­های آزمون­های پارامتریک  مورد سنجش قرار گرفتند. بر همین اساس، نتایج آزمون شاپیر و ویلک بیانگر آن بود که پیش‌فرض نرمال‌بودن توزیع نمونه­ای داده­ها در متغیر تاب­آوری و سرسختی خانوادۀ زنان سرپرست خانواده در گروه­های آزمایش و گواه در مرحلۀ پیش­آزمون رد نشد (05/0<p). همچنین، پیش‌فرض همگنی واریانس نیز توسط آزمون لوین مورد سنجش قرار گرفت که نتایج آن معنادار نبود که این یافته نشان می­داد پیش‌فرض همگنی واریانس­ها رد نشد (05/0<p). از طرفی، نتایج آزمون t نشان داد تفاوت نمره­های پیش­آزمون گروه­های آزمایش و گواه در متغیرهای وابسته (تاب­آوری و سرسختی خانوادۀ زنان سرپرست خانواده) معنادار نبوده است (05/0<p). همچنین، نتایج آزمون موچلی بیانگر آن بود که پیش‌فرض کرویت داده­ها در متغیر تاب­آوری و سرسختی خانوادۀ زنان سرپرست خانواده رد نشد (05/0<p).

جدول 3

 تحلیل واریانس با اندازه‌گیری مکرر برای بررسی تأثیرات درون و بین‌گروهی برای متغیرهای تاب­آوری و سرسختی خانواده

Table 3

 Analysis of Variance with Repeated Measures to Examine the Effects Within and between Groups of Variables

متغیر

منبع تغییر

مجموع مجذورات

درجۀ آزادی

میانگین مجذورات

مقدارF

سطح معناداری

اندازۀ اثر

توان

 

تاب‌آوری

زمان

867/14157

2

933/7078

798/213

001/0

914/0

1

گروه

844/24140

1

844/24140

144/347

001/0

925/0

1

زمان Ðگروه

956/13533

2

978/6766

377/204

001/0

914/0

1

 

سرسختی خانواده

زمان

956/548

2

478/274

436/50

001/0

799/0

1

گروه

378/683

1

378/683

229/79

001/0

739/0

1

زمان Ðگروه

956/450

2

478/225

432/41

001/0

799/0

1

 بر اساس نتایج جدول (3) و با توجه به میانگین نمرات مراحل مختلف آزمون، مشاهده شد در مرحلۀ پیش‌آزمون، میانگین نمرات تاب‌آوری و سرسختی خانواده در دو گروه آزمایش و گواه تفاوت معنادار نداشت، اما در مراحل پس‌آزمون و پیگیری، تفاوت معنادار به نفع گروه آزمایش مشاهده شد (05/0>p، 798/213=F) در متغیر سرسختی خانواده نیز میانگین گروه آزمایش در پس‌آزمون و در پیگیری افزایش یافت، در حالی که در گروه گواه تغییر چشمگیری مشاهده نشد. بنابراین، این یافته‌ها نشان می‌دهد دو گروه در پیش‌آزمون تفاوتی نداشتند، اما در پس‌آزمون و پیگیری تفاوت معنادار به نفع گروه آزمایش ایجاد شد (05/0>p، 478/274=F). بر این اساس، فرضیۀ اول مبنی بر تأثیر درمان مبتنی بر شفقت به خود بر افزایش تاب‌آوری تأیید شد. فرضیۀ دوم مبنی بر تأثیر این درمان بر افزایش سرسختی خانواده نیز تأیید شد. همچنین، اثر تعاملی زمان و گروه بر هر دو متغیر نشان داد مداخلۀ درمانی موجب بهبود در مراحل پس‌آزمون و پیگیری شده است.

 بحث

این پژوهش با هدف اثربخشی درمان مبتنی بر شفقت بر تاب‌آوری و سرسختی خانوادۀ زنان سرپرست خانوار انجام شد. با توجه به نتایج به‌دست‌آمده، شفقت‌درمانی بر تاب‌آوری خانوادۀ گروه آزمایش مؤثر بوده است. این نتایج با پژوهش طاهر کرمی و همکاران (2018) صفحۀ پنجم خط اول هم‌سو بود. پژوهش فرانکو و کریستی (2021) نیز هم‌سو با این نتایج بیانگر این است که زنان سرپرست خانوار به دلیل نقش­های چندگانه­ای که دارند ممکن است تاب‌آوری کمی داشته باشند. پژوهش طلعتی و همکاران (2021) بیانگر این است که پایین‌بودن سطح تاب‌آوری یک زن سرپرست خانوار می­تواند بر روی سایر اعضای خانواده اثرگذار باشد، اما زمانی که زن سرپرست خانوار یاد می­گیرد با خود مشفقانه رفتار کند، این امر منجر می­شود تا خودسرزنشی در او کاهش یابد، خودآگاهی و خودپذیری در او افزایش یابد و الگوهای ناسازگاری فکری خود را اصلاح و در نتیجه با مهربانی بیشتری با خود رفتار کند. شفقت به معنای ظرفیت توجه و آگاهی نسبت به رنج، همراه با انگیزه یا انگیزه برای کاهش این رنج هم در خود و هم در دیگران و همچنین ایجاد شفقت برای خود است. شفقت به خود منجر به آگاه‌ترشدن از نحوۀ واکنش شما به لحظه­های دردناک می­شود و موجب پرورش مهربانی، احترام و رفتارهای آرام با خود و دیگران می­شود که این امر شکل­دهندۀ تاب­آوری روان‌شناختی است. شفقت به خود اثرات روانی و فیزیولوژیکی قوی دارد و منجر به بهبود رفتار اجتماعی و افزایش به‌زیستی روان‌شناختی می­شود (Fraser & Gregory, 2024). با توجه به اینکه یکی از ویژگی‌های تاب‌آوری مقاومت است، درمان متمرکز بر شفقت با افزایش مهربانی نسبت به خود باعث می‌شود تا فرد در مقابله با مشکلات زندگی، با رفتار مناسب با خود، تاب‌آوری بیشتری داشته باشد و با افزایش شفقت فرد به خود، شفقت به دیگران افزایش یابد و سایر اعضای خانواده تاب‌آوری بیشتری داشته باشند (Kavehfarsani et al., 2020). شفقت به خود در زنان سرپرست خانوار منجر به افزایش اشتیاق به زندگی و انگیزه­های درونی می­شود تا در برابر مشکلات و ناکامی ها کمتر بهراسند. در نتیجه، با افزایش شفقت در زنان سرپرست خانوار، چرخۀ در خود فرورفتن می­شکند و به‌هم‌پیوستگی و ارتباطات اجتماعی افزایش می‌یابد (Azizmohammadi et al., 2019).

همچنین، نتایج پژوهشی نشانگر آن است که شفقت‌درمانی بر سرسختی خانوادۀ زنان سرپرست خانوار مؤثر بوده است. هم‌سو با این نتایج، مهدوی و همکاران (2024) به این نتیجه رسیدند که کاهش سرسختی منجر به کاهش سلامت روان و افزایش افکار خودکشی می­شود. بر این اساس، شفقت‌درمانی می‌تواند با افزایش سرسختی، سلامت روان را افزایش دهد. کهکی و همکاران (2023) به این نتیجه رسیدند که درمان مبتنی بر شفقت باعث افزایش امید به زندگی و سبک زندگی ­می­شود و ارتقادهندۀ سلامت افراد است. موسیویچ و همکاران (2019) در پژوهش خود نشان دادند زنانی که از شفقت به خود بیشتری برخوردار هستند، پیشرفت بیشتری در هدف، تأثیر مثبت‌تر و تأثیر منفی کمتری دارند و به طور کلی، شفقت به خود سازگاری و سرسختی را در افراد افزایش می‌دهد. در تبیین این یافتۀ پژوهشی، باید اشاره کرد زنان سرپرست خانوار زنانی عهده‌دار تأمین معاش مادی و معنوی خود و اعضای خانوار هستند. این زنان بدون حضور منظم یا حمایت یک مرد بزرگسال سرپرستی خانوار را به عهده می‌گیرند و مسئولیت ادارۀ اقتصادی خانواده، تصمیم‌گیری‌های عمده و حیاتی با آنهاست. این زنان به دلیل ایفای نقش دوگانه (پدر و مادر) برای فرزندان با مشکلاتی از جمله از دست دادن درآمد، تربیت فرزندان، ادارۀ امور خانه، کار در خارج از خانه با دستمزد کم و ... مواجه می‌شوند و تحمل این مشکلات زندگی به سبب سبک زندگی متفاوتی که نسبت به سایر زنان دارند منجر به عواملی می‌شود که در آنها رخ‌نمایی کرده‌اند. در این خصوص، یافته‌های پژوهش افلاکی فرد و همکاران (2022) نشان داد میانگین سرسختی روان‌شناختی و فرسودگی روان‌شناختی در بین زنان سرپرست خانوار بیشتر از زنان عادی است. بنابراین، این زنان برای اینکه بتوانند از پسِ مسئولیت‌های بسیاری که بر دوش آنهاست برآیند نیازمند سرسختی روان‌شناختی و خانوادگی زیادی هستند و بر این اساس، درمان مبتنی بر شفقت می‌تواند افزایش‌دهندۀ سرسختی در آنها باشد. اساس این درمان بر آموزش روانی، وضعیت بدن و سپس تمرینات تنفس و تن صدا قرار دارد. در این درمان، افراد تصورات مشفقانه را دربارۀ خود تمرین می‌کنند و ایجاد و خلق این طرح­‌های مشفقانه منبع تغییر و رشد می‌شود (Heriot-Maitland et al., 2019). توجه مشفقانه به معنای متمرکزکردن توجه توأم با حمایت است و این تکنیک‌ به زنان سرپرست خانوار کمک کرد تا بهتر بتوانند موقعیت خود، شرایط و مشکلات را درک کنند، بیشتر برای خود ارزش و احترام و مهربانی قائل باشند و از لحاظ درونی و روانی، سرسختی بیشتری در زندگی داشته باشند.

در مجموع، نتایج پژوهش حاضر بیانگر آن است که درمان مبتنی بر شفقت بر تاب‌آوری و سرسختی خانوادۀ زنان سرپرست خانوار مؤثر است. از جملۀ محدودیت­های این پژوهش استفاده از روش نمونه‌گیری در دسترس و داوطلب و وجود شرایط ویژه برای انتخاب آزمودنی‌ها، تعداد کم حجم نمونه و عدم توانایی کنترل متغیرهایی همچون وضعیت اقتصادی، شغل و عوامل استرس‌زا بود. بر این اساس، پیشنهاد می­شود در پژوهش‌های بعدی از روش نمونه­گیری تصادفی، کنترل متغیرهای مداخله­گر، استفاده از ابزارهایی همچون مصاحبه و مشاهده استفاده شود. از دیگر محدودیت­های این پژوهش تمرکز صرف بر روی زنان سرپرست خانوار تحت پوشش کمیتۀ امداد امام خمینی (ره) شهرستان یزد بود. بنابراین، تعمیم نتایج به زنان سرپرست خانواری که تحت پوشش کمیتۀ امداد امام خمینی (ره) نبودند باید با جانب احتیاط رعایت شود و پیشنهاد می­شود درمان مبتنی بر شفقت بر روی زنان سرپرست خانواری که مددجو نیستند نیز اجرا شود.

 سپاسگزاری

از کمیتۀ امداد امام خمینی (ره) یزد به خاطر کمک و همراهی در اجرای این پژوهش کمال تشکر را داریم.

[1] Female-Headed Households

[2] Family Resilience

[3] Family Hardiness

[4] Compassion-Focused Therapy

[5] Family Resilience Scale

[6] Family Hardiness Index

[7] Purchasing Managers' Index

[8] Family Assessment Device

[9] Kaiser-Meyer-Olkin Measure of sampling adequacy

[10] Bartlett's Test of Sphericity

2  کمیتۀ اخلاق دانشگاه خوارزمی تهران این پژوهش را با کد اخلاق IR.KHU.REC.1400.041 تصویب کرد.

References

افلاکی‌فرد، ح.، قلعه‌نوی، م.، و رمضان‌خانی، ص. (1401). مقایسۀ سرسختی روان‌شناختی، تمایزیافتگی خود و فرسودگی روان‌شناختی در زنان سرپرست خانوار و زنان عادی شهر مرودشت. فناوری آموزش، 9، 15-10. https://doi.org/10.22061/tej.2022.8962.2759

پردار، چ.، مرادی، ا.، احمدیان، ح.، و ثنایی ذاکر، ب. (۱۴۰۰). نقش واسطه‌ای خودکارآمدی در مدل ساختاری سرسختی خانواده بر اساس انعطاف‌پذیری خانواده. دوفصلنامۀ پژوهش­های انتظامی-اجتماعی، ۹(2)، 694-۶71. http://pssw.jrl.police.ir/article_97872.html
حسن‌زاده نمین، ف.، پیمانی، ج.، رنجبری‌پور، ط.، و ابولمعالی، خ. (۱۳۹۸). مدل پیش‌بینی بهزیستی روان‌شناختی بر اساس تاب‌آوری با در نظر گرفتن نقش میانجی استرس ادراک‌شده. علوم روانشناختی، ۱۸، ۵69-۵78.    http://psychologicalscience.ir/article-1-446-fa.html   
داداشی، م.، کرمی‌نیا، ر.، و حاجی‌‌آقا­نژاد، ی. (۱۴۰۰). بررسی اثربخشی آموزش تاب‌آوری خانواده بر مؤلفه‌های تاب‌آوری خانوادۀ والدین نظامی. فصلنامۀ مدیریت سرمایۀ انسانی دفاعی، 1(2)، 52-43.     https://jdhcm.iamu.ac.ir/article_251082.html
رضایی، ز. س.، دهقانی، م.، و حیدری، م. (۱۳۹۶). کیفیت زندگی زنان سرپرست خانواده: نقش تاب‌آوری و کارکرد خانواده مبتنی بر مدل مک مستر. خانوادۀ پژوهی، ۱۳(3)، ۴21-۴07. https://jfr.sbu.ac.ir/article_97581.html
زهراکار، ک.، کرمی، خ.، و بزرگمنش، ک. (1393). ارزیابی ویژگی‌های روانسنجی مقیاس تاب‌آوری خانواده سیکسبی. اندازه‌گیری تربیتی، 5(18)، 155- 133.            https://doi.org/10.22054/jem.2015.792
شهیری‌ثانی، د.، صادقی، ر.، حدادی، ج.، خواجه‌نژاد، ر.، حسینی، م. ر.، و محمودیان، ح. (۱۴۰۰). تحلیل وضعیت جمعیتی، اجتماعی و اقتصادی خانوارهای زن سرپرست در ایران. فصلنامۀ زن و جامعه، ۱۲(47)، 18-1.   https://doi.org/10.30495/jzvj.2021.25575.3320
صفری، ع.، محمدزاده، ج.، احمدی، و.، و مامی، ش. (1402). اثربخشی درمان ذهن‌آگاهی مبتنی بر کاهش استرس بر خودکارآمدی، استرس ادراک‌شده و علائم افسردگی زنان سرپرست خانوار شهر ایلام. نشریۀ علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی البرز، 12(2)، 168-157.  https://doi.org/10.61186/aums.12.2.157  
صیدی، م. س.، و باقریان، ف. (1390). پیش‌بینی سرسختی خانواده توسط فراغت و اجام فرائض دینی در منزل با واسطه‌گری کیفیت ارتباط در خانواده. مشاوره و روان‌درمانی خانواده، 1(2)، 242-226. https://fcp.uok.ac.ir/article_9452.html
عابدی دیزناب، م.، عباسی، م.، و علی­مندگاری، م. (۱۳۹۷). مطالعۀ تطبیقی ویژگی‌های زنان و مردان سرپرست خانوار به تفکیک مناطق شهری و روستایی در سرشماری ۱۳۹۵. مجلۀ بررسی های آمار رسمی ایران، ۲۹(۱)، 113-95.    http://ijoss.srtc.ac.ir/article-1-262-fa.html
عزیزمحمدی، س.، راکبی، ن.، کامران کوچصفهانی، س.، و اسدی، ه. (1398). نقش شفقت به خود و تحمل پریشانی در سلامت اجتماعی زنان سرپرست خانوار. مجلۀ مطالعات ناتوانی، 9، 9-1. http://jdisabilstud.org/article-1-1462-fa.html
قادری، ص.، کریمی، ع.، سلیمانی، س.، کارگر اسفندآبادی، خ.، و عنبری روزبهانی، م. (۱۴۰۱). تجربۀ سرپرستی خانوار توسط زنان و چرخۀ بازتولید فلاکت (نمونۀ موردی: زنان سرپرست خانوار شهر کرج). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، ۱۱(۱)، 27-1. https://doi.org/10.22059/jisr.2021.307490.1096  
طاهرکرمی، ژ.، حسینی، ا.، و دشت‌بزرگی، ز. (1397). اثربخشی درمان مبتنی بر شفقت خود بر تاب‌آوری، خودگسستگی، امید به زندگی و بهزیستی روانشناختی زنان در حال یائسگی. سلامت اجتماعی، 5(3)، 197-189. https://doi.org/10.22037/ch.v5i3.19235
طلعتی، ف.، شریفی، ع. ا.، و مشفقی، م. (1400). بررسی اثربخشی درمان متمرکز بر شفقت بر شادکامی و امید به زندگی زنان سرپرست خانوار تحت پوشش بهزیستی. مددکاری اجتماعی، 10(3)، 66-58.          http://socialworkmag.ir/article-1-725-fa.html
کاوه‌فارسانی، ذ.، صالحی، ر.، و ربیعی، م. (۱۳۹۹). بررسی نقش شفقت به خود و سرمایه‌های روانشناختی (امید، تاب‌آوری، خودکارآمدی و خوش‌بینی) در پیش‌بینی افسردگی و اضطراب مرگ در بیماران مبتلا به سرطان. رویش روانشناسی، ۹(10)، 114-103.         https://frooyesh.ir/article-1-2067-fa.html
کهکی، ف.، بخشانی، ن. م.، و فردین، م. ع. (۱۴۰۲). اثربخشی آموزش مبتنی بر شفقت بر امید به زندگی، سبک زندگی ارتقادهندۀ سلامت و سرسختی سلامت در بیماران دیابتی نوع دو. مطالعات روانشناختی نوجوان و جوان، ۴(۴)، 69-83.  https://doi.org/10.61186/jayps.4.4.69
مهدوی، ح. س.، آقاعباسی، آ.، زنگی دارستانی، ف.، و منظری توکلی، ر. (۱۴۰۲). تأثیر شفقت‌درمانی بر سرسختی روانشناختی و افکار خودکشی سالمندان مبتلا به افسردگی. سالمندشناسی، ۸(۴)، 46-39. http://dx.doi.org/10.22034/JOGE.8.4.39
نظری، ف.، کریمیان، ح.، و شریفی، م. (۱۴۰۱). بررسی تأثیر کیفیت اشتغال زنان بر تحول خانواده (مطالعۀ موردی زنان شاغل شهر تهران). جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5(11)، 3696-3682. https://doi.org/10.30510/psi.2022.343192.3479
 
References
Abedi Diznab, M., Abbasi, M., & AliMandegari, M. (2018). A comparative study of the characteristics of women and household heads by urban and rural areas in the 2016 census. Iranian Official Statistics Review Council, 29(1), 95-113.   http://ijoss.srtc.ac.ir/article-1-262-fa.html [In Persian]
Aflaki Fard, H., Ghaleh Noei, M., & Ramezan Khani, S. (2022). Comparison of psychological hardiness, self-differentiation and psychological burnout in female-headed households and normal women in Marvdash. Technology of Education Journal, 9, 10-15.      https://doi.org/10.22061/tej.2022.8962.2759 [In Persian]

Asiedu, E., Karimu, A., & Iddrisu, A. (2024). Structural changes in African households: Female-headed households and Children's educational investments in an imperfect credit market in Africa. Structural Change and Economic Dynamics, 68, 30-42.      https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=3911025

Azizmohammadi, S., Rakebi, N., Kamra Koochesfehani, S., & Asadi, H. (2019). Role of Self–Compassion and Distress Tolerance in the Social Health of Female Household Heads. Journal of Disability Studies, 9, 1-9.     http://jdisabilstud.org/article-1-1462-fa.html [In Persian]

Chuning, A., Durham, M., Killgore, W., & Smit, R. (2024). Psychological resilience and hardiness as protective factors in the relationship between depression/anxiety and well-being: Exploratory and confirmatory evidence. Curr Psychol, 43, 30613–30628. https://doi.org/10.1007/s12144-024-06612-2

Dadashi, M., Karaminia, R., & Hajiaghanejad, Y. (2021). the effectiveness of family resilience training on family resilience components of military parents. The Quarterly Journal of Defense Human Capital Management, 1(2), 43-52. https://jdhcm.iamu.ac.ir/article_251082.html [In Persian]

Dunst, C. (2021). Family Hardiness and Parent and Family Functioning in Households with Children Experiencing Adverse Life Conditions: A Meta-Analysis. International Journal of Psychological Research, 14(2), 93-118. https://doi.org/10.21500/20112084.5236
Franco, P. L., & Christie, M. (2021). Effectiveness of a one-day self-compassion training for pediatric nurses’ resilience. Journal of Pediatric Nursing, 61,109-114. https://doi.org/10.1016/j.pedn.2021.03.020
Fraser, M., & Gregory, K. (2024). Applying a process-based therapy approach to compassion focused therapy: A synergetic alliance. Journal of Contextual Behavioral Science, 32, 1-10.         https://doi.org/10.1016/j.jcbs.2024.100754
Gao, J. L., Wang, L. H., Yin, X. Q., Hsieh, H. F., Rost, D. H., Zimmerman, M. A., & Wang, L. (2019). The Promotive Effects of Peer Support and Active Coping in Relation to Negative Life Events and Depression in Chinese Adolescents at Boarding Schools. Current Psychology, A Journal for Diverse Perspectives on Diverse Psychological Issues, 40(5), 2251–2260. https://doi.org/10.1007/s12144-019-0143-5
Ghaderi, S., Karimi, A., Soleymani, S., Kargar Esfanabadi, K., & Anbari Roozbahani, M. (2021). The Experiences of Female-Headed Households and the Cycle of Misery (Case Study of Female-Headed Households in Karaj). Quarterly of Social Studies Research in Iran, 11(1), 1-27. https://doi.org/10.22059/jisr.2021.307490.1096 [In Persian]
Gilbert, P. (2014). The Origins and nature of compassion focused therapy. British Journal clinical psychology. 53(1), 6-41. https://doi.org/10.1111/bjc.12043
Hasanzadeh Namin, F., Peymani, J., Ranjbaripoor, T., & Abolmaali Alhoseini, K. (2019). Predictive model of psychological well-being based on resilience considering the mediating role of perceived stress. Journal of Psychological Science, 18, 569-578. http://psychologicalscience.ir/article-1-446-fa.html  [In Persian]
Heriot-Maitland, C., McCarthy-Jones, S., Longden, E., & Gilbert, P. (2019). Compassion focused approaches to working with distressing voices. Frontiers in Psychology, 10, 1-11. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.00152
Kahaki, F., Bakhshani, N., & Fardin M. (2023). Effectiveness of Acceptance and Commitment Therapy (ACT) on Emotional Processing, Irrational Beliefs and Rumination in Patients with Generalized Anxiety Disorder. Journal of Adolescent and Youth Psychological Studies. 4(4), 69-83.    https://doi.org/10.61186/jayps.4.4.69 [In Persian]
Kavehfarsani, Z., Salehi, R., & Rabiee, M. (2020). investigating the role of Self-Compassion and Psychological Capital (hope, resilience, Self-efficacy and Optimism) in predicting depression and death anxiety in Patients with Cancer. Journal of Rooyesh-e Ravanshenasi, 9(10),103-114. https://frooyesh.ir/article-1-2067-fa.html [In Persian]
Krauss, S. W., Russell, D. W., Kazman, J. B., Russell, C. A., Schuler, E. R., & Deuster, A. (2019). Longitudinal effects of deployment, recency of return, and hardiness on mental health symptoms in US Army combat medics. Traumatology, 25(3), 216-223. https://doi.org/10.1037/trm0000173

Kuhn, M., Dudel, CH., & Werding, M. (2023). Maternal Health, Well-Being, And Employment Transitions: A Longitudinal Comparison of Partnered and Single Mothers in Germany. Social Science Research, 114, 1-14.  https://doi.org/10.1016/j.ssresearch.2023.102906

Lim, J., Kamposioras, K., Élez, E., Haanen, G., Hardy, C. Murali, K., ..., & Banerjee, S. (2024). ESMO Resilience Task Force recommendations to manage psychosocial risks, optimize well-being, and reduce burnout in oncology. European Society for Medical Oncology, 9, 1-10.         https://doi.org/10.1016/j.esmoop.2024.103634

Mccubbin, M. A., Mccubbin, H. I., & Thompson, A. I. (1996). Family Assessment: Resiliency, Coping and Adaptation–Inventories for Research and Practice. University of Wisconsin Publishers.

Mahdavi, H., Aghaabasi, A., Zangi Darestani, F., & Manzari Tavakoli, R. (2024). The effect of compassion therapy on psychological toughness and suicidal thoughts suicidal thoughts in the elderly with depression. Journal of Gerontology, 8(4), 39-46.          https://doi.org/10.22034/JOGE.8.4.39 [In Persian]
Mahedy, L., Harold, G., Maughan, B., Gardner, F., Araya, R., Jones, R. B., …, & Collishaw, S. (2018). Resilience In High-Risk Adolescents of Mothers with Recurrent Depressive Disorder: The Contribution of Fathers. Journal Of Adolescence, 65, 207-218.          https://doi.org/10.1016/J.Adolescence.2018.03.016
Millard, L. A., Wan, M. W., Smith, D. M., & Wittkowski, A. (2023). The effectiveness of compassion focused therapy with clinical populations: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 326, 168-192.   https://doi.org/10.1016/j.jad.2023.01.010
Mosewich, A. D., Sabiston, C. M., Kowalski, K. C., Gaudreau, P., & Crocker, R. (2019). Self-compassion in the stress process in women athletes. The Sport Psychologist, 33(1), 23-34.        https://doi.org/10.1123/tsp.2017-0094
Nazari, F., Karimian, H., & Sharifi, M. (2023). Effect of women's employment quality on family development (Case study of working women in Tehran). Journal of Iranian Political Sociology, 5(11), 3682-3696. https://doi.org/10.30510/psi.2022.343192.3479 [In Persian]
Pardar, C., Moradi, O., Ahmadian, H., & Sanaee Zaker, B. (2021). The Mediating Role of Self-efficacy in Structural Model of Family Hardiness Based on Family Flexibility. Journal of Policing & Social Studies of Women & Family, 9(2), 671-694. http://pssw.jrl.police.ir/article_97872.html [In Persian]
Rezaei, Z., Dehghani, M., & Heidari, M. (2017). Quality of Life of Women Heading Family: The Role of Resiliency, and Family Functioning Based on McMaster Model. Journal of Family Research, 13(3), 407-421.      https://jfr.sbu.ac.ir/article_97581.html [In Persian]
Safari, A., Mohammadzadeh, J., Ahmadi, V., & Mami, S. (2023). The effectiveness of mindfulness-based stress reduction on self-efficacy, percived stress and depressive symptoms in female-headed households in Ilam. Alborz University of Medical Sciences Journal, 12(2), 157-168. https://doi.org/10.61186/aums.12.2.157  [In Persian]
Seydi, M. S., & Bagherian, F. (2011).  Predicting Family Hardiness by Family Leisure and Home Religious Rituals with the Mediating Role of Family Communication Quality. Journal of Family Counseling & Psychotherapy, 1(2), 226-242.            https://fcp.uok.ac.ir/article_9452.html [In Persian]
Sixbey, D. M. (2005). Development of the Family Resilience Assessment Scale to Identify Family Resilience Constructs. University of Florida.
Shahpari Sani, D., Sadeghi, R., Hadadi, J., Khajenexad, R., Hosseini, M., & Mahmoudian, H. (2021). Analysis of thedemographic, social and economic situation of female-headed households in Iran. Quarterly Journal of Women and Society, 12(47), 1-18.         https://doi.org/10.30495/jzvj.2021.25575.3320 [In Persian]
Taherkarami, J., Hosseni, A., & Dasht-Bozorgi, Z. (2018). The effectiveness of self-compassion-based therapy on resilience, self-dissociation, life expectancy and psychological well-being of menopausal women. Journal of Social Health, 5(3), 189-197. https://doi.org/10.22037/ch.v5i3.19235 [In Persian]
Talati, F., & Moshfeghi, M. (2021). Evaluating the Effectiveness of Compassion-Focused Therapy on Happiness and Life Expectancy in Female-Headed Households Supported by the Welfare of Lamerd County. Socialworkmag Journal, 10(3), 58-66.   http://socialworkmag.ir/article-1-725-fa.html [In Persian]
Walsh, F. (2016). Strengthening Family Resilience (3rd Edition). Guilford Press.

Wen, D. J., & Goh, E. (2023). The moderating role of trajectories of family hardiness in the relationship between trajectories of economic hardship and mental health of mothers and children. Current Psychology, 11(2), 29012-29022. https://doi.org/10.1007/s12144-022-03972-5  

Wendt, A., Hellwig, F., Saad, GH., Faye, C., Mokomane, Z., Boerma, T., Barros, A., & Victora, C. (2021). Are children in female-headed households at a disadvantage? An analysis of immunization coverage and stunting prevalence: in 95 low- and middle-income countries. SSM - Population Health, 15, 1-11.  https://doi.org/10.1016/j.ssmph.2021.100888
Yang, H., Waugh, D., Orbe, C., Patra, P., Jöckel, P., Lamarque, J., ..., & Dlugokencky, E. (2019). Evaluating simulations of interhemispheric transport: Interhemispheric exchange time versus SF6 age. Geophys Research Letters, 46(2), 1113-1120.      https://doi.org/10.1029/2018GL080960
Zahrakar, K., Karami, K. H., & Bozorgmanesh, K. (2014). Evaluate the psychometric properties of the Sixbey Family Resilience scale. Quarterly Journal of Educational Measurement, 5(18), 133-155.          https://doi.org/10.22054/jem.2015.792 [In Persian]

Files

History

  • Receive Date: 17 February 2025
  • Revise Date: 06 June 2025
  • Accept Date: 17 June 2025

Share

How to cite

Statistics